ارمنستان در گرداب تنشهای منطقهای؛ فرصتهای اقتصادی در دل بحرانهای ژئوپلیتیک
تشدید تنشها در غرب آسیا، جنگ تحمیلی ایران، جنگ اوکراین و اختلال در مسیرهای سنتی تجارت و حملونقل، معادلات اقتصادی منطقه را دگرگون کرده است. در این میان ارمنستان با موجی از ورود سرمایه از روسیه، ایران و کشورهای خلیج فارس روبهرو شده؛ روندی که هم فرصتهای تازهای برای رشد اقتصادی ایجاد کرده و هم ریسکهایی برای ثبات پولی این کشور به همراه دارد.
برسام محمدی – کارشناس مسائل سیاسی و بینالملل
اندیشکده زاویه: در مقطع کنونی که منطقه غرب آسیا بهدنبال تهاجم نظامی آمریکا و اسرائیل با تکانههای سیاسی و امنیتی کمسابقه مواجه است، یک حقیقت اقتصادی در حال آشکار شدن است: بحران، همواره تنها بهمعنای تهدید نیست؛ گاهی میتواند دریچهای تازه به سوی فرصتهای بیسابقه بگشاید. جنگ تحمیلی ایران، جنگ در اوکراین، تنش در مسیرهای انرژی و اختلال در شبکههای حملونقل جهانی، همگی موجهایی ایجاد کردهاند که اکنون تا قلب قفقاز جنوبی رسیده است. ارمنستان بهعنوان کشوری کوچک اما استراتژیک، امروز در مرکز این دگرگونی ایستاده و با پدیدهای کمسابقه روبرو است: ورود پرشتاب سرمایه از سه جبهه متفاوت و شکلگیری نقشهای جدید از جریانهای اقتصادی.
تحلیلهای تازه نشان میدهد که حجم سرمایه خارجی در ارمنستان از حالت تکمنبعی خارج شده و اکنون سه قدرت منطقهای و فرامنطقهای، بهطور همزمان در شکلدهی به مسیرهای ورودی سرمایه نقش دارند: روسیه، ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس، بهویژه امارات. این روند، اگرچه نوید رشد اقتصادی و احیای بخشهایی از اقتصاد ارمنستان را میدهد، اما در لایههای زیرین خود حامل ریسکهایی جدی است که نیازمند مدیریت ماهرانه و سیاستگذاری هوشمندانه است.
ورود گسترده سرمایه به هر اقتصادی، اگر با ساختارهای نظارتی و ظرفیت جذب متناسب همراه نباشد، میتواند بنیانهای پولی آن کشور را دچار نوسان کند. تجربه سالهای ۲۰۰۸ و ۲۰۱۴ برای ارمنستان بهخوبی نشان داد که یک شوک ارزی، چگونه میتواند ارزش درام را با افت ناگهانی روبهرو کرده و اقتصاد را در مسیر بیثباتی قرار دهد. امروز نیز با افزایش بیسابقه ذخایر دلاری، نگرانیهایی درباره فشار بر نرخ ارز و ضرورت مداخله مستمر بانک مرکزی ایجاد شده است. این مداخلهها، هرچند اجتنابناپذیر، اما در بلندمدت نمیتواند تنها ابزار حفظ ثبات باشد؛ زیرا هر سیاست پولی بدون مدیریت منابع ورودی و بدون برنامهریزی توسعهای، محکوم به شکست است.
از سوی دیگر، تغییر آرایش ورود سرمایه به ارمنستان نشانهای روشن از تغییرات ژئوپلیتیک است. زمانی نهچندان دور، پس از آغاز جنگ اوکراین، جریان اصلی سرمایه از روسیه به ارمنستان سرازیر شد و نقشی کلیدی در جهش رشد اقتصادی سال ۲۰۲۲ ایفا کرد. اما در سال جاری، این معادله پیچیدهتر شده است. ورود سرمایه از روسیه کاهش نسبی داشته، درحالیکه سرمایهگذاری ایرانیها از سپتامبر ۲۰۲۵ بهطور قابلتوجهی شتاب گرفته و حتی پیشبینی رشد اقتصادی را از ۵.۲ درصد به ۷.۲ درصد افزایش داده است. در کنار این دو، سرمایههای سرگردان فعالان اقتصادی خلیج فارس که در پی ناامنیهای منطقهای بهدنبال مقصدی مطمئن هستند، لایه دیگری به این تصویر افزودهاند.
با این حال، یکی از ابعاد کمتر دیدهشده این تحولات، تغییرات ژرف در صنعت هوانوردی و مسیرهای هوایی جهان است. با بسته شدن حریم هوایی روسیه بر روی پروازهای غربی و تشدید تنشها در خاورمیانه و خلیج فارس، مسیرهای سنتی شرق به غرب مختل شدهاند. خطوط هوایی خلیج فارس که زمانی ستون فقرات حملونقل جهانی بودند، اکنون با لغو هزاران پرواز و خسارتهای میلیاردی دستوپنجه نرم میکنند. در چنین فضایی، قفقاز جنوبی به هاب هوایی نوظهوری تبدیل شده است؛ مسیری امن، کوتاهتر و مقرونبهصرفه برای عبور پروازها میان اروپا و آسیا.
گرجستان و جمهوری آذربایجان، به دلیل زیرساخت بهتر و حریم هوایی پایدارتر، از این تحول سود بیشتری بردهاند و اکنون افزایش ۵۰ برابری پروازها را تجربه میکنند. ارمنستان اما با وجود پتانسیل جغرافیایی خود، به دلیل تداوم چالشهای مرزی با ترکیه و آذربایجان و همچنین هزینههای بالاتر مسیر هوایی، همچنان در حاشیه این فرصت قرار دارد. این شکاف، هم تهدید است و هم تلنگری برای ارمنستان تا سیاستهای هوانوردی و امنیت هوایی خود را بازنگری کرده و از تحولات جهانی عقب نماند.
تنشهای بزرگ جهانی همیشه در پی خود برندگان و بازندگانی دارند. اما در میان این معادلات پیچیده، کشورهایی پیروزند که بتوانند بحران را به فرصتی ساختاری بدل کنند. ارمنستان امروز در نقطهای قرار گرفته که میتواند از سرازیر شدن سرمایههای تازه، بازطراحی مسیرهای هوایی و تحولات ژئوپلیتیک برای ایجاد تنوع اقتصادی، تقویت بخش گردشگری و افزایش نقش ترانزیتی خود بهره گیرد. با این حال، این مسیر تنها در صورتی ثمربخش خواهد بود که سیاستگذاران همزمان با جذب سرمایه، به مدیریت ریسکهای ارزی، تقویت شفافیت مالی، و توسعه زیرساختهای هوایی و زمینی توجه جدی نشان دهند.
اقتصاد ارمنستان در آستانه دورهای تازه است؛ دورهای که میتواند به مرحله جهش تبدیل شود، مشروط بر آنکه این کشور از فرصتهای برخاسته از بحران، تصویری پایدار و استراتژیک برای آینده خود بسازد.
