فرصتسازی صنعت هوانوردی آذربایجان و قزاقستان در سایه جنگ تحمیلی ایران
تشدید تنشها در خاورمیانه و افزایش ریسک در مسیرهای هوایی خلیج فارس، صنعت هوانوردی جهان را با بحران سوخت و تغییر مسیرهای پروازی روبهرو کرده است. در این شرایط، قزاقستان و جمهوری آذربایجان با تکیه بر موقعیت جغرافیایی و مزیتهای هزینهای، در حال تبدیل شدن به هابهای جدید ترانزیت هوایی میان اروپا و آسیا هستند.
تحریریه اندیشکده زاویه: تشدید تنشهای ژئوپلیتیکی در خاورمیانه و افزایش خطرات امنیتی پیرامون ایران و منطقه خلیج فارس، اینبار پیامدهایی فراتر از حوزه انرژی یا تجارت دریایی داشته است و صنعت هوانوردی جهانی را در معرض یکی از جدیترین چالشهای دهههای اخیر قرار داده است. افزایش ریسک در تنگه هرمز، جهش قیمت سوخت و تغییر مسیر اجباری صدها پرواز بینالمللی، نقشه ترانزیت هوایی جهان را در مدتی کوتاه دگرگون کرده و بازیگران جدیدی را در مرکز توجه قرار داده است؛ از جمله قزاقستان و جمهوری آذربایجان که به سرعت در حال تبدیل شدن به هابهای جایگزین میان اروپا و آسیا هستند.
در این میان، تحلیلگران برجسته آسیای مرکزی، تأکید میکنند که تداوم جنگ در ایران، خلیج فارس و منطقه خاورمیانه نه تنها بر قیمت انرژی و مسیرهای دریایی، بلکه بر آینده ساختار هوانوردی جهان اثرات عمیق و ماندگاری برجای خواهد گذاشت. به گفته او، گشوده میشود که از موقعیت ژئوگرافیک مناسب و هزینههای رقابتی سوخت برخوردارند.
هوانوردی جهانی زیر سایه بحران سوخت
شوک اولیه بحران در بازار انرژی، بیشترین ضربه را به صنعت هوانوردی زد؛ صنعتی که به شدت وابسته به ثبات قیمت سوخت و دسترسی دائمی به ذخایر مطمئن است. افزایش 60 تا 70 درصدی قیمت نفت و گاز در اروپا، فشار کمسابقهای بر تأمین سوخت جت وارد کرده و خطوط هوایی را مجبور به تغییرات پرهزینه کرده است. تنها در چند هفته، قیمت سوخت هواپیما در برخی بازارها بیش از دو برابر شد و از حدود 740 دلار به حدود 1700 دلار در هر تن رسید.
این افزایش قیمتی باعث جهش هزینههای عملیاتی و در نتیجه لغو هزاران پرواز شد؛ بهطوریکه طبق دادههای موسسه سیریوم، حدود 7 درصد از پروازهای برنامهریزیشده در اوج بحران لغو شد، رقمی که به روشنی از فشار سنگین بر برنامههای پروازی حکایت دارد. شرکتهایی مانند لوفتهانزا حتی گزینه زمینگیر کردن بخشی از ناوگان خود را بررسی کردهاند. افزایش 15 تا 20 درصدی قیمت بلیت نیز تقاضای سفر را کاهش داده و چرخهای از رکود در صنعت هوانوردی ایجاد کرده است.
افول موقت هابهای خاورمیانه و تغییر مسیر جریان ترافیک
افزایش ریسک امنیتی در خلیج فارس، بهویژه در مسیرهای نزدیک به ایران، موقعیت هابهای بزرگ منطقه مانند دبی، دوحه و ابوظبی را با چالش مواجه کرده است. این فرودگاهها که پیش از بحران از پرترافیکترین نقاط اتصال هوایی جهان بودند، اکنون بخشی از پروازهای خود را از دست دادهاند. این اتفاق ناگزیر راه را برای مسیرهای جایگزین میان اروپا و آسیا باز کرده است؛ مسیرهایی که پیشتر کمتر مورد توجه قرار داشتند.
فرودگاههایی مانند استانبول، آدیسآبابا، آلماتی، آستانه و باکو اکنون در مرکز مدلهای جدید پروازی قرار گرفتهاند. شرکتهای هواپیمایی ترجیح میدهند بهجای پذیرش ریسک یا پرداخت هزینههای سنگین سوخت، از مسیرهایی استفاده کنند که با ثباتتر، ارزانتر و از نظر امنیتی قابل پیشبینیتر هستند.
قزاقستان؛ فرصت استراتژیک با پشتوانه قیمت سوخت
از میان تمامی بازیگران جدید، قزاقستان شاید بیشترین مزیت رقابتی را داشته باشد. این کشور با ارائه سوخت جت در بازه 734 تا 777 دلار به ازای هر تن، توانسته است هزینه سفر را برای خطوط هوایی به شکل قابل توجهی کاهش دهد. همین تفاوت قیمت باعث شده که هابهای هوایی قزاقستان، بهویژه فرودگاههای آلماتی و آستانه، با رشد سریع تقاضا مواجه شوند.
با این حال، ظرفیت محدود پالایشگاهی قزاقستان چالشی مهم در بهرهبرداری کامل از این فرصت به شمار میرود. این کشور اکنون تنها 70 درصد نیاز داخلی خود را تأمین میکند و ناچار است بخش قابل توجهی از سوخت را از روسیه وارد کند. برنامههای گسترده نوسازی پالایشگاههای چیمکند، پاولودار و آتیرائو و حرکت به سوی استاندارد جهانی Jet A-1 میتواند در سالهای آینده شرایط را بهطور اساسی تغییر دهد؛ اما سرعت اجرای این طرحها تعیینکننده موفقیت واقعی قزاقستان در تبدیل شدن به یک مرکز ترانزیتی پایدار خواهد بود.
آذربایجان؛ بهرهبردار سریع شرایط جدید
در سوی دیگر، جمهوری آذربایجان با زیرساختهای هوایی خوب و موقعیت جغرافیایی مناسب، بهسرعت توانسته از تغییر جریانهای هوایی بهرهبرداری کند. فرودگاه باکو اکنون افزایش محسوسی در ترافیک پروازها تجربه میکند و نقش یک «کریدور جایگزین» میان اروپا و آسیای شرقی را بر عهده گرفته است.
ترکیب مزیتهای جغرافیایی، روابط گسترده ترانزیتی و زیرساختهای توسعهیافته، به آذربایجان اجازه داده است بدون نیاز به نوسازیهای گسترده، ظرفیت خود را برای جذب پروازها افزایش دهد. همکاری رو به گسترش با قزاقستان نیز در شکلگیری یک محور هوایی جدید در منطقه نقش کلیدی داشته است.
جمعبندی؛ فرصتی بزرگ اما موقتی؟
اگرچه قزاقستان و آذربایجان اکنون از تغییر مسیرهای بینالمللی بیشترین سود را میبرند، اما پایداری این مزیت به شرایط آتی بستگی دارد. تحلیلگران هشدار میدهند که طولانی شدن بحران میتواند فشارهای بیشتری بر صنعت هوانوردی ایجاد کند و حتی عرضه سوخت را در نقاط جدید نیز مختل کند. در مقابل، بازگشت آرامش به خاورمیانه احتمالاً دوباره وزن هابهای بزرگ مانند دبی و دوحه را افزایش خواهد داد.
در هر حال، آنچه امروز در حال شکلگیری است، نمونهای کمسابقه از تغییر جغرافیای هوانوردی جهانی در اثر بحرانهای ژئوپلیتیکی است؛ تغییری که اگرچه ممکن است موقت باشد، اما به کشورهای آسیای مرکزی فرصت داده است تا جایگاه خود را در نقشه ترانزیت هوایی جهان تقویت کنند.
