جنگ تحمیلی ایران؛ زنگ خطر برای ثبات ترکیه
مواضع اخیر ترکیه در قبال جنگ رمضان تنها با نگاه به روابط دوجانبه با ایران قابل فهم نیست. آنکارا در میانه شبکهای از ملاحظات امنیتی، تعهدات ناتو، معادلات انرژی و پیوندهای اقتصادی با خلیج فارس قرار دارد؛ شبکهای که باعث میشود سیاست ترکیه در قبال تحولات ایران ناگزیر چندوجهی و محتاطانه
دکتر حسن عبدی – پژوهشگر ارشد مسائل قفقاز و آناتولی
اندیشکده زاویه: درک رفتار و مواضع اخیر ترکیه در قبال جنگ رمضان بدون توجه به محیط ژئوپلیتیکی پیرامون آنکارا ممکن نیست. سیاست خارجی ترکیه در فضایی عمل میکند که از چندین شبکه وابستگی و ملاحظه همزمان شکل گرفته است؛ شبکهای که در آن امنیت مرزی، تعهدات نظامی، مسیرهای انرژی و پیوندهای اقتصادی منطقهای بهشدت در هم تنیدهاند.
در چنین شرایطی هر تحول مهم در ایران نهتنها یک مسئله دوجانبه، بلکه عاملی اثرگذار بر مجموعهای از روابط راهبردی ترکیه به شمار میآید. در واقع چهار عامل همزمان بر موقعیت ترکیه فشار وارد میکنند: همسایگی شرقی با ایران، عضویت در ناتو و روابط امنیتی با آمریکا، موقعیت ترانزیتی در معادلات انرژی منطقه، و وابستگی اقتصادی قابل توجه به کشورهای عربی خلیج فارس. تنشهای داخلی یا منطقهای مرتبط با ایران، هر یک از این محورها را بهگونهای متفاوت تحت تأثیر قرار میدهد.
همسایگی شرقی؛ دغدغه ثبات در مرزها
ایران برای ترکیه صرفاً یک همسایه بزرگ نیست، بلکه بخشی مهم از موازنه امنیتی در شرق آناتولی محسوب میشود. از نگاه آنکارا، ثبات در ایران یکی از عوامل مهم در حفظ آرامش و پیشبینیپذیری در مرزهای شرقی و حتی داخل ترکیه است. در صورت بروز بیثباتی داخلی در ایران، یکی از نگرانیهای امنیتی ترکیه میتواند کاهش کنترل مؤثر در برخی مناطق مرزی باشد؛ وضعیتی که ممکن است زمینه تحرک بیشتر شبکههای قاچاق یا گروههای مسلح در مناطق کردنشین را فراهم کند.
چنین تحولاتی از دید مقامات ترکیه میتواند بر معادلات امنیتی در مرزهای مشترک تأثیر بگذارد. از سوی دیگر، روابط تجاری مرزی و مسیرهای ترانزیتی میان دو کشور نیز تا حد زیادی به ثبات داخلی ایران وابسته است. گذرگاههای مرزی و مسیرهای زمینی که ایران را به ترکیه و سپس به بازارهای اروپایی متصل میکنند، تنها در شرایطی پایدار میمانند که وضعیت امنیتی در دو سوی مرز قابل پیشبینی باشد. به همین دلیل، حتی در دورههایی که اختلافات سیاسی میان تهران و آنکارا وجود داشته، ترکیه معمولاً حفظ ثبات در ایران را یک ضرورت مهم برای امنیت مرزی و تداوم تعاملات اقتصادی دانسته است.
ناتو و معادله حساس روابط با آمریکا
جنگ آمریکا علیه ایران برای ترکیه بعد دیگری نیز دارد و آن جایگاه این کشور در ساختار امنیتی غرب است. بهعنوان یکی از اعضای ناتو، ترکیه ناگزیر است تحولات مربوط به ایران را در چارچوب روابط خود با آمریکا و دیگر متحدان غربی نیز مدیریت کند. در دورههای افزایش تنش با ایران، واشنگتن و برخی اعضای ناتو همواره انتظار همسویی بیشتر از سوی ترکیه دارند. با این حال آنکارا معمولاً تلاش میکند از تبدیل شدن به بخشی از سیاست تقابل مستقیم با تهران پرهیز کند و در عین حال کانالهای ارتباطی خود با ایران را حفظ کند. این رویکرد به ترکیه امکان میدهد هم از جایگاه خود در ناتو بهره ببرد و هم نقش یک بازیگر مستقل منطقهای را حفظ کند؛ نقشی که در برخی مقاطع حتی به تلاش برای میانجیگری میان طرفهای مختلف نیز منجر شده است.
معادلات انرژی؛ فرصتها و ریسکهای ژئوپولیتیکی
جنگ رمضان همچنین بر جایگاه ترکیه در معادلات انرژی منطقه نیز اثر میگذارد. ترکیه بخشی از نیاز انرژی خود را از طریق واردات نفت و گاز از ایران تأمین میکند و به همین دلیل ثبات در روابط انرژی میان دو کشور برای آنکارا اهمیت دارد. در عین حال، محدود شدن ظرفیت انرژی ایران یا اختلال در صادرات آن میتواند اهمیت مسیرهای جایگزین انتقال انرژی را افزایش دهد؛ مسیری که ترکیه تلاش دارد در آن نقش یک گذرگاه اصلی را ایفا کند. در چنین شرایطی، پروژههای انتقال انرژی از قفقاز یا شرق مدیترانه از طریق خاک ترکیه میتوانند اهمیت بیشتری پیدا کنند. این موضوع برای آنکارا فرصتی ژئوپولیتیکی ایجاد میکند تا موقعیت خود را بهعنوان گره ترانزیتی انرژی تقویت کند.
با این حال افزایش تنش یا گسترش جنگ در منطقه همواره با ریسکهایی نیز همراه است. هرگونه درگیری گسترده در جنوب غرب آسیا میتواند امنیت مسیرهای انرژی و تجارت منطقه را تهدید کند؛ موضوعی که برای اقتصادی مانند ترکیه که به تجارت و ترانزیت وابسته است، یک نگرانی جدی محسوب میشود. در شرایطی که بحث مدیریت کنترلشده تنگه هرمز و احتمال اختلال یا بسته شدن بابالمندب در روزهای آتی مطرح است، این تحولات میتواند بیثباتی بیشتری در بازار و جریان انرژی منطقه ایجاد کند.
پیوندهای اقتصادی با خلیج فارس
اقتصاد ترکیه در سالهای اخیر بیش از گذشته به سرمایهگذاریها و همکاریهای مالی کشورهای عربی خلیج فارس وابسته شده است. این واقعیت باعث میشود تحولات مربوط به ایران بهطور مستقیم بر روابط ترکیه با این کشورها نیز اثر بگذارد. در شرایطی که تنش با ایران افزایش مییابد، برخی دولتهای خلیج فارس ممکن است به همکاری نزدیکتر با ترکیه در حوزههای اقتصادی یا حتی امنیتی تمایل نشان دهند. چنین روندی میتواند فرصتهایی برای آنکارا در جذب سرمایه و تقویت روابط منطقهای ایجاد کند. با این حال، اگر جنگ آمریکا علیه ایران به سطح بیثباتی گسترده در منطقه برسد، همین پیوندهای اقتصادی نیز در معرض آسیب قرار خواهند گرفت؛ زیرا بازارهای مالی، سرمایهگذاریها و جریان تجارت منطقهای به شدت به ثبات سیاسی وابستهاند و عملا در جنگ رمضان بسترهای آن در شرف ویرانی است.
جمعبندی: سیاستی ناگزیر چندوجهی
در مجموع، جنگ رمضان برای ترکیه صرفاً یک مسئله همسایگی نیست، بلکه عاملی است که همزمان چهار منبع اصلی فشار مهم پیرامون سیاست خارجی آنکارا را فعال میکند: امنیت مرزی، روابط با ناتو، جایگاه در معادلات انرژی و پیوندهای اقتصادی با خلیج فارس. در چنین شرایطی طبیعی است که سیاست خارجی ترکیه در قبال تحولات ایران چندلایه و گاه حتی متناقض به نظر برسد. آنکارا تلاش میکند میان ضرورت حفظ ثبات در مرزهای شرقی، تعهدات خود در چارچوب ناتو، فرصتهای ژئوپولیتیکی انرژی و ملاحظات اقتصادی منطقهای تعادل برقرار کند. همین پیچیدگیهاست که رفتار دیپلماتیک ترکیه در قبال تحولات ایران را به معادلهای ظریف و چندبعدی تبدیل کرده است.
