اجتناب از روایتهای هیجانی در مواجهه با همسایگان شمالی؟!
روابط با همسایگان یکی از پایدارترین مؤلفههای سیاست خارجی است و مدیریت آن نیازمند واقعبینی و پرهیز از روایتهای هیجانی است. در شرایطی که منطقه با تحولات حساس روبهروست، نگاه عقلانی به روابط ایران با ترکیه و جمهوری آذربایجان میتواند از تشدید سوءبرداشتها جلوگیری کرده و تمرکز بر منافع راهبردی و ثبات منطقهای را تقویت کند.
حمید خوشآیند – کارشناس مسائل منطقه
اندیشکده زاویه: در سیاست خارجی هر کشوری، مدیریت روابط با همسایگان از مهمترین مؤلفههای تأمین منافع ملی به شمار میرود. همسایگی، برخلاف بسیاری از روابط بینالمللی، واقعیتی پایدار و تغییرناپذیر است؛ کشورها میتوانند شرکای تجاری یا متحدان خود را تغییر دهند، اما جغرافیا را نمیتوان جابهجا کرد. از این منظر، نوع مواجهه با کشورهای همسایه نیازمند ترکیبی از واقعبینی، درک متقابل و پرهیز از قضاوتهای شتابزده است. در مورد ایران نیز مشخصاً روابط با ترکیه و جمهوری آذربایجان در همین چارچوب قابل فهم است؛ دو کشوری که در کنار ایران بخشی از واقعیت ژئوپلیتیکی منطقه را شکل میدهند.
ایران، ترکیه و جمهوری آذربایجان در طول دهههای گذشته، علیرغم اختلاف نظرها و گاه تنشهای سیاسی، تلاش کردهاند چارچوبی از همزیستی و همکاری را حفظ کنند. این روابط همواره تحت تأثیر پیچیدگیهای منطقهای و رقابت قدرتهای فرامنطقهای قرار داشته است، اما در بسیاری از مواقع و اخیراً در سایه حنگ اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، طرفها کوشیدهاند از تبدیل اختلافات به بحرانهای جدی جلوگیری کنند. تجربه تاریخی نیز نشان میدهد که مدیریت اختلافات در روابط همسایگی، بیش از هر چیز به عقلانیت سیاسی و نگاه بلندمدت نیاز دارد.
در این میان، واقعیتی انکارناپذیر آن است که ترکیه و جمهوری آذربایجان روابطی با ایالات متحده و اسرائیل دارند. این موضوع بخشی از سیاست خارجی مستقل این کشورها محسوب میشود و در چارچوب محاسبات امنیتی و اقتصادی آنان قابل تحلیل است. با این حال، در بسیاری از موارد تلاشهایی برای مدیریت حساسیتهای ایران نیز صورت گرفته است تا این روابط بهگونهای پیش نرود که به تهدید مستقیم علیه امنیت و تمامیت ارضی ایران تعبیر شود، اگرچه در مقاطعی شاهد کمکاریهایی هم در باکو و آنکارا در این زمینه بودهایم. همین واقعیت نشان میدهد که روابط منطقهای غالباً چندلایه و پیچیدهاند و نمیتوان آنها را صرفاً در قالب دوگانههای ساده و احساسی تحلیل کرد.
در چنین فضایی، یکی از چالشهای مهم، شکلگیری روایتهای هیجانی در فضای رسانهای و عمومی است. روایتهایی که گاه بدون توجه به پیچیدگیهای واقعی سیاست منطقهای، تلاش میکنند تصویری سادهسازیشده و تقابلی از روابط میان کشورها ارائه دهند. در شرایطی که منطقه و محیط پیرامونی ایران با تحولات مهم و حساس روبرو است، چنین روایتهایی میتواند به جای کمک به فهم بهتر واقعیتها، به تشدید سوءبرداشتها و ایجاد تنشهای غیرضروری منجر شود.
بهویژه در مقاطع کنونی که توجه و انرژی کشور بر مسائل راهبردی و مقابله با تهاجم همهجانبه آمریکا و رژیم صهیونیستی متمرکز است، برجسته کردن اختلافات حاشیهای با همسایگان ممکن است اولویتهای اصلی را تحتالشعاع قرار دهد. طرح ادبیات تند یا دامنزدن به نگاههای خصمانه نسبت به ملتها و دولتهای همسایه شمالی، نه تنها کمکی به حل مسائل نمیکند، بلکه میتواند فضای تعامل و گفتوگو را نیز دشوارتر سازد. تجربه روابط بینالملل نشان داده است که بسیاری از بحرانها زمانی تشدید میشوند که احساسات و هیجانات جایگزین تحلیلهای دقیق و محاسبات عقلانی شوند.
عقلانیت سیاسی در چنین شرایطی به معنای نادیده گرفتن اختلافات نیست، بلکه به معنای مدیریت آنها در چارچوبی واقعبینانه است. کشورها میتوانند در برخی موضوعات اختلاف نظر داشته باشند و در عین حال در حوزههای دیگر همکاری کنند. روابط بینالمللی مجموعهای از رقابت و همکاری همزمان است و هنر سیاست خارجی در یافتن تعادلی میان این دو نهفته است.
از سوی دیگر، حفظ انسجام داخلی نیز یکی از مؤلفههای اساسی قدرت ملی محسوب میشود. زمانی که فضای عمومی یک کشور به سمت دوقطبیهای هیجانی یا منازعات حاشیهای سوق پیدا کند، امکان تمرکز بر مسائل اساسی کاهش مییابد. در مقابل، تقویت نگاه واقعبینانه و مبتنی بر منافع ملی میتواند به شکلگیری اجماعی کمک کند که در نهایت قدرت چانهزنی کشور را در عرصه منطقهای و بینالمللی افزایش میدهد.
در نهایت باید توجه داشت که سیاست خارجی موفق بیش از هر چیز به دوراندیشی و پرهیز از واکنشهای شتابزده نیاز دارد. روابط ایران با ترکیه و جمهوری آذربایجان نیز مانند بسیاری از روابط منطقهای، ترکیبی از فرصتها و چالشهاست. برخورد عقلانی با این روابط همچنانکه چنین نگاهی در دستگاه دیپلماسی و در عالیترین سطوح نظام هم دنبال میشود، مستلزم آن است که تحلیلها بر پایه واقعیتهای ژئوپلیتیکی و منافع بلندمدت شکل گیرد، نه بر اساس روایتهای احساسی و کوتاهمدت.
در جهانی که تحولات آن با سرعتی بیسابقه رخ میدهد، کشورهایی موفقتر خواهند بود که بتوانند میان هیجان و عقلانیت تمایز قائل شوند. تمرکز بر منافع کلان، حفظ انسجام داخلی و مدیریت اختلافات در چارچوب گفتوگو و واقعگرایی، مسیر مطمئنتری برای تقویت جایگاه ملی و منطقهای فراهم میکند. در چنین چارچوبی، عقلانیت سیاسی نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی اجتنابناپذیر برای عبور از پیچیدگیهای محیط منطقهای است.
