تحلیلی بر ژئوپلیتیک جنگ رمضان و نظم نوین غرب آسیا و قفقاز
در منطقه حساس قفقاز جنوبی، جنگ رمضان اثرات متفاوت و پیچیدهای داشته است. توطئه رژیم صهیونیستی برای حمله پهپادی به آذربایجان و نسبت دادن آن به ایران، تلاشی آشکار برای ایجاد جنگ دو جبههای و منزوی کردن ایران در شمال غربی بود. با این حال، افشای این توطئه و هوشیاری دستگاه دیپلماسی و امنیتی کشور، مانع از وقوع فاجعه شد. اکنون آذربایجان و ترکیه، با وجود فشارهای شدید غربی و رژیم صهیونیستی، در شرایطی حساس با ایران قرار گرفتهاند.
حامد حقپناه – کارشناس مسائل قفقاز جنوبی
اندیشکده زاویه: جنگ رمضان ۱۴۰۴، اکنون در یازدهمین روز خود، فراتر از یک درگیری نظامی معمول، به یک «نقطه عطف ژئوپلیتیک» در تاریخ معاصر غرب آسیا تبدیل شده است. حملات بیسابقه آمریکا و رژیم جنایتکار اسرائیل به غرب و شمالغرب ایران، اگرچه با هدف تضعیف بنیه دفاعی جمهوری اسلامی ایران طراحی شده بود، اما با هوشمندی راهبردی و پاسخ کوبنده موشکی و پهپادی ایران به مواضع تجزیهطلبانه در شمال عراق، پایگاههای آمریکا در اربیل و همچنین تهدید علیه زیرساختهای حیاتی نظیر پایگاه اینجرلیک در ترکیه، معادلات میدانی را دگرگون کرده است. این یادداشت بر آن است تا با رویکردی علمی و با اتکا به نظریه «نوواقعگرایی»، ابعاد سیاسی و استراتژیک این جنگ را بر غرب آسیا و قفقاز واکاوی کرده و سناریوهای احتمالی ورود بازیگران فرعی را تبیین نماید.
اثرات سیاسی و راهبردی بر منطقه غرب آسیا
در سطح کلان غرب آسیا، این جنگ نشان داد که نظم یکقطبی تحت سلطه آمریکا، دیگر کارایی لازم را برای مهار قدرتهای منطقهای ندارد. اقدام اولیه آمریکا برای استفاده از نیروهای تجزیهطلب به عنوان «نیروی حمایتی» در غرب ایران، راهبرد کهنهکارانه «تفرقه بینداز و حکومت کن» بود که با بمباران دقیق و پیشدستانه ایران مهار شد. این اقدام از یک سو، عمق راهبردی ایران را حفظ کرد و از سوی دیگر، به آمریکا و رژیم اشغالگر اسرائیل یادآوری کرد که هرگونه مداخله زمینی با هزینههای بسیار بالایی همراه خواهد بود.
از منظر سیاسی، اتحاد و انسجام داخلی ایران در برابر تهاجم خارجی، شکستی مفتضحانه برای پروژههای نرمقدرت و جنگ روانی دشمن بود که سالها بر آن سرمایهگذاری کرده بودند. بمباران مواضع آمریکا در اربیل و هشدار به ترکیه و آذربایجان، پیامی روشن به بازیگران منطقه بود: «ایران دیگر بازیگر منفعل نیست و امنیت ملی خود را مرزهای جغرافیایی محدود نمیداند.»
این امر باعث شده تا بسیاری از کشورهای منطقه، محاسبات خود را در ارتباط با اتکا به امنیت پیمان ناتو و آمریکا بازبینی کنند و به سمت دیپلماسی تعادلساز روی آورند. در واقع، جنگ فعلی در حال «بازتعریف امنیت جمعی» در منطقه است، جایی که قدرتهای مقاومت محور اصلی معادلات امنیتی را تشکیل میدهند.
تأثیرات بر منطقه قفقاز
در منطقه حساس قفقاز، جنگ رمضان اثرات متفاوت و پیچیدهای داشته است. توطئه رژیم صهیونیستی برای حمله پهپادی به آذربایجان و نسبت دادن آن به ایران، تلاشی آشکار برای ایجاد جنگ دو جبههای و منزوی کردن ایران در شمال غربی بود. با این حال، افشای این توطئه و هوشیاری دستگاه دیپلماسی و امنیتی کشور، مانع از وقوع فاجعه شد. اکنون آذربایجان و ترکیه، با وجود فشارهای شدید غربی و رژیم صهیونیستی، در شرایطی حساس با ایران قرار گرفتهاند.
این جنگ به کشورهای قفقاز یادآوری کرد که قفقاز جنوبی، حیاط خلوت هیچ قدرت بیگانهای نیست و امنیت آن گره خورده به همسایگی با ایران و روسیه است. هرگونه حرکت آذربایجان به سمت ائتلاف نظامی علیه ایران، نه تنها امنیت باکو را به خطر میاندازد، بلکه میتواند منجر به فروپاشی توازن قدرت در منطقه و احیای مجدد درگیریهای قومی ـ قلمروی شود. در واقع، ایران با قدرتنمایی نظامی، خط قرمزهای خود را در مرزهای شمال غرب تثبیت کرده و به بازیگران منطقهای نشان داده که امنیت مرزها، خطوط قرمز راهبردی تهران محسوب میشود.
تحلیل رویکرد نوواقعگرایی و خطرات ورود ترکیه و آذربایجان به جنگ
از دیدگاه نظریه «نوواقعگرایی» که بر ساختار نظام بینالملل و توزیع قدرت تأکید دارد، ورود احتمالی ترکیه و آذربایجان به جنگ علیه ایران در کنار آمریکا و رژیم صهیونیستی، میتواند به «ناامنی ساختاری» گستردهای منجر شود. در نظریه نوواقعگرایی، بازیگران در پی بقای خود هستند و در شرایط بیثباتی، تمایل به ائتلافهای موقت دارند. با این حال، ورود آنکارا و باکو به این جنگ، ضمن پیامدهای مخرب برای این دو، تغییرات بنیادین در موازنه قدرت ایجاد خواهد کرد. البته تاکنون هیچ نشانهای مبنی بر ورود این دو کشور به جنگ دیده نشده است.
اگر ترکیه و آذربایجان وارد میدان نبرد شوند، منطقه قفقاز و آناتولی به یک میدان جنگ فراملی تبدیل خواهد شد. از منظر راهبردی، ایران قادر است با بستن تنگه هرمز و هدف قرار دادن زیرساختهای انرژی و لولههای انتقال نفت و گاز در منطقه، هزینههای اقتصادی را برای ترکیه و آذربایجان به حدی بالا ببرد که تداوم جنگ برای آنها غیرممکن شود. در چنین سناریویی، امنیت انرژی اروپا نیز به خطر میافتد که این امر میتواند واکنشهای غیرقابل پیشبینی از سوی قدرتهای بزرگ را به دنبال داشته باشد.
خطر اصلی در این سناریو، «مارپیچ یا چرخه تنش» است. ورود ترکیه و آذربایجان، ایران را وادار میکند تا از تمام ظرفیتهای سخت و نرم خود، از جمله موشکهای دقیق و قدرتهای حمایتی در منطقه استفاده کند.
این امر میتواند منجر به فروپاشی نظم سیاسی در باکو و آنکارا و ایجاد خلاء قدرتی شود که گروههای تندرو و تروریستی از آن بهرهبرداری کنند. علاوه بر این، در چنین جنگی، مرزهای ملی ـ قلمروی تثبیت شده در معرض تجدید نظر قرار میگیرند و آنارشی گستردهای، امنیت ملی تمامی بازیگران منطقه را تهدید خواهد کرد؛ مسألهای که باکو و آنکارا به خوبی از آن آگاه هستند، بنابراین تمام تلاش خود را برای دور ماندن از عرصه درگیری به کار بستهاند.
نتیجهگیری
جنگ رمضان در حال ترسیم نقشهای جدید از قدرت در غرب آسیا و قفقاز است. هوشمندی ایران در خنثیسازی توطئههای اولیه و قدرت بازدارندگی آن، بازیگران منطقه را در برابر ورود آگاهانه به جنگ علیه ایران بهشدت محتاط کرده است. از دیدگاه نوواقعگرایی، هزینههای ورود ترکیه و آذربایجان به این ائتلاف تجاوزکارانه، بسیار فراتر از منافع احتمالی آنهاست و منطق «بقا» حکم میکند که این بازیگران، خود را از آتش این جنگ مهیب دور نگه دارند.
