آیا ارمنستان در روسیهزدایی موفق خواهد بود؟
ارمنستان که تا سال ۲۰۲۰ یکی از وابستهترین کشورهای پساشوروی به روسیه بود، با روی کار آمدن نیکول پاشینیان وارد دورهای از دگرگونی بنیادین در سیاست خارجی شد. این کشور مدتی است تلاش دارد با «روسیهزدایی» تدریجی، وابستگی سیاسی، نظامی و اقتصادی خود را کاهش داده و روابطی متوازنتر با غرب بهویژه آمریکا و اتحادیه اروپا برقرار کند؛ مسیری دشوار که با موانع ژئوپلیتیکی، اقتصادی و امنیتی متعددی روبهروست.
تحریریه اندیشکده زاویه: ارمنستان تا سال 1399/2020، یکی از وابستهترین کشورهای به وجود آمده از فروپاشی شوروی به روسیه بود. روسیه هرگز از طریق اجبار آشکار در این کشور حضور و نفوذ نداشت؛ اما نفوذ ساختاری در حوزههای سیاسی، اقتصادی، امنیتی و نظامی و همچنین در سطح نخبگان را اعمال میکرد. به عبارت دیگر، حوزههای سیاسی، اقتصادی، امنیتی و نظامی ارمنستان از زمان استقلال تحت نفوذ روسها بود.
بسیاری از مقامهای ارمنی افرادی روسگرا بودند، پایگاه نظامی ۱۰۲ در گیومری در اختیار روسیه بوده است، قریب به اتفاق سلاحهای ارمنستان ساخت روسیه بود، افسران ارمنی در مراکز روسی آموزش دیده بودند، دکترین نظامی منعکس کننده مدلهای روسی بود، تجهیزات به لحاظ فنی وابسته به روسها بود و سیستم دفاع هوایی این کشور با روسیه مشترک بود، تأمین و توزیع گاز، انرژی هستهای (سوخت، نگهداری نیروگاه هستهای متسامور)، راهآهن توسط شرکتهای دولتی یا شبهدولتی روسیه کنترل میشد، کارگران ارمنی زیادی در روسیه کار میکردند و وجوه ارسالی آنها به ارمنستان بخشی از تولید ناخالص داخلی این کشور را تشکیل میداد.
این نفوذ به گونه ای بود که هنگام ورود به مرز زمینی این کشور، ابتدا پرچم روسیه و سپس پرچم ارمنستان دیده میشد؛ یعنی ابتدا روسها و سپس ارمنیها مجوز ورود میدادند، در مرز هوایی نیز ابتدا مأموران روس کنترلها را انجام میدادند.
این حجم از سیطره روسیه بر ارمنستان با به قدرت رسیدن نیکول پاشینیان در اواسط سال 2018، به چالش کشیده شد. ارمنستان از این زمان سیاست خارجی متفاوتی نسبت به پیش از آن برگزید. اگرچه دولت این کشور از تلاش برای توازن در روابط خارجی خود با روسیه و کشورهای غربی سخن میگفت، اما مواضع و اقدامات مقامهای ارمنی از وزن سنگین روابط ارمنستان با آمریکا و اروپا در برابر روابط این کشور با روسیه حکایت داشت. به طوری که میتوان از آغاز روند «روسیهزدایی»، به معنای خارج کردن ارمنستان از سیطره روسیه در طول دوره حکومت پاشینیان در ارمنستان سخن گفت.
اراده دولت ارمنستان برای خروج از سیطره روسیه، زمانی قویتر شد که روسها برخلاف توافق سهجانبه سال 1399 و مفاد سازمان پیمان امنیت دسته جمعی، با عدم حمایت از ارامنه در برابر حمله آذربایجان به قرهباغ و مهمتر از آن تجاوز به مناطق مرزی ارمنستان، ادعای اتحاد با ارمنستان را خدشهدار کردند. از این رو، پاشینیان در اوایل سپتامبر 2023، در گفتگو با روزنامه ایتالیایی «ریپابلیکا» گفت معماری امنیتی ارمنستان 99.999 درصد با روسیه مرتبط بوده است و توضیح داد که اتکای ارمنستان به شریک امنیتی مانند روسیه اشتباه بود.
نخستوزیر ارمنستان بر پایه چنین نگاهی، در محیط داخلی به طور فزاینده گفتمان انتقاد از وابستگی بیش از حد به روسیه را ترویج کرد، نفوذ رسانههای روسی را با محدودیت مواجه کرد و مقامهای روسگرا را از ساختارهای قدرت خارج کرد. همچنین، ایروان در سیاست و روابط خارجی خود اعتماد امنیتی به روسها را از بین برد، به بازیگران غربی اعتماد کرد، نقش میانجیگر به آنها داد، مشارکت با سازمان پیمان امنیت جمعی را متوقف کرد، از ناظران غیرنظامی اتحادیه اروپا برای حضور در ارمنستان دعوت کرد، مرزبانان روسی را از فرودگاه زوارتنوتس خارج کرد، از فرانسه و هند تسلیحات خرید، همسویی با مواضع روسیه در مورد اوکراین و مسائل جهانی را کاهش داد، با آمریکا توافقنامههای همکاری استراتژیک امضا کرد، از زمان آتشبس در سال 1399، با هدف روسیه برای مدیریت و کنترل دالان جعلی زنگزور مخالفت کرد و در نهایت، این مدیریت و کنترل را به آمریکاییها سپرد. در واقع، ارمنستان چرخش استراتژیکی به سمت اتحادیه اروپا و آمریکا از خود نشان داد.
با توجه به نتایج و پیامدهای موفقیت یا عدم موفقیت روند روسیهزدایی از ارمنستان برای منطقه قفقاز جنوبی و کشورهای پیرامون، از جمله جمهوری اسلامی ایران این سؤال به ذهن متبادر میشود که آیا ارمنستان در روسیهزدایی موفق میشود؟
پاسخ به این سؤال در کوتاهمدت منفی است. وسعت و عمق نفوذ روسیه بر ارمنستان گویای موانع و دشواریهای زیاد پیش روی پاشینیان در مسیر روسیهزدایی است. محوریترین جغرافیا در تحولات جاری قفقاز جنوبی، ارمنستان است. بسیاری از طرحها و برنامهها برای این سرزمین و مؤلفههای درون آن طراحی شده است. این موضوع باعث تحت فشار قرار گرفتن ارمنستان میان منافع و بازیگران متعدد و متضاد و کاهش استقلال آن در تصمیمگیریها شده که چالش و مانع مهم پیش روی پاشینیان است.
علاوه براین، اگرچه روایت روسزدایی در حال انجام است، اما نهادینه نشده و نخبگان طرفدار روسیه به طور کامل پاکسازی نشدهاند. این کشور هنوز برای گاز طبیعی، سوخت هستهای، تجارت و حوالههای مالی همچنان به شدت وابسته به روسیه است. ارمنستان در انحصار میان 4 کشور قرار دارد و وابستگی آن به مسیرهای ترانزیتی مرتبط با روسیه برطرف نشده است. در واقع، موقعیت جغرافیایی این کشور امکان مانورهای زیاد به آن نمیدهد. هنوز نیروگاهها و برخی معادن و کارخانههای ارمنستان تحت سیطره روسیه است.
چنانچه روسیه اراده کند، چالش بزرگی برای عرضه مواد غذایی و غله در این کشور ایجاد میشود. این تداوم وابستگیها به این معنی است که روسیهزدایی کامل از نظر ساختاری غیرواقعی است. به عبارت دیگر، روسیهزدایی در ارمنستان به معنای جدایی کامل از روسیه نخواهد بود. این روند به صورت گزینشی، تدریجی و واکنشی و به طور کلی، نسبی پیش میرود.
علاوه بر این، کشورهای غربی برای جایگزین شدن نظامی در ارمنستان به جای روسیه تمایل کامل از خود نشان نمیدهند. از سوی دیگر، خطر واکنشهای قهری روسها به روسیهزدایی تمام عیار ارمنستان وجود دارد. روسیه مخالف حضور غرب در این کشور است و پاشینیان نمیتواند تهدیدهای ناشی از روسها را نادیده بگیرد. در صورت تشدید اقدامات پاشینیان برای روسیهزدایی تمام عیار، احتمال ضربه روسیه به ارمنستان، مانند نمونه اوکراین دور از ذهن نیست.
از این رو، اگرچه ارمنستان در کاهش نفوذ سیاسی و وابستگی امنیتی موفق خواهد بود، اما نمیتواند به طور کامل از مدار روسیه خارج شود. حداقل، با توجه به وابستگی متقابل اقتصادی و ریسک ژئوپلیتیکی، جدایی کامل ارامنه از روسها در کوتاهمدت تا میانمدت بعید است. با وجود این، نکته حائز اهمیت برای منطقه و کشورهای پیرامون این است که امروز، ارمنستان به سمت خروج از سیطره روسیه، نه تغییر کامل در حال حرکت است. نتیجه مهم این روند این است که تسلط روسیه، به ویژه در امور امنیتی و نظامی ارمنستان دیگر تعیینکننده نیست.
