تحلیلی بر ابعاد و پیامدهای سفیر اخیر فیدان به سوریه
سفر اخیر هاکان فیدان به دمشق و تمهید سفر تاریخی اردوغان، گامی مهم در نهادینهسازی نفوذ آنکارا در ساختار نوپای سوریه است. امضای دهها سند همکاری، تسریع در ادغام قسد و بازتعریف کریدورهای تجاری، نشاندهنده خیز ترکیه برای معماری آینده شامات است؛ طرحی کلان که اکنون با چالشهای امنیتی فزاینده و اصطکاک جدی با اسرائیل بر سر پایگاههای راهبردی مواجه شده است. این یادداشت به بررسی فرصتها و گسلهای امنیتی پیشروی این ائتلاف نوظهور میپردازد.
تحریریه اندیشکده زاویه: سفر اخیر هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، به دمشق و اعلام خبر سفر قریبالوقوع رجب طیب اردوغان به سوریه، میتواند به نقطه عطفی در مناسبات آنکارا و دمشق تبدیل شود؛ رویدادی که پس از سقوط حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ و شکلگیری دولت انتقالی در سوریه، روندی پرشتاب و بیسابقه به خود گرفته است. این تحولات نه تنها بر روابط دوجانبه دو کشور، بلکه بر معادلات ژئوپلیتیک منطقه و رقابتهای راهبردی با بازیگران دیگر همچون اسرائیل تأثیری مهمی خواهد گذاشت.
فیدان در نشست خبری مشترک با اسعد الشیبانی، همتای سوری خود، در دمشق اعلام کرد که رئیسجمهور ترکیه در آیندهای نزدیک به سوریه سفر خواهد کرد و مقدمات لازم برای این سفر در حال فراهم شدن است. وی این سفر را نشانهای از عمق مناسبات فزاینده دو کشور توصیف کرد. الشیبانی نیز روابط کنونی را «بهترین دوره» در تاریخ مناسبات دو کشور خواند و از تدارک حدود ۴۰ توافقنامه و یادداشت تفاهم میان ۲۲ وزارتخانه و نهاد دولتی سوریه و ترکیه خبر داد. این سطح از نهادینهسازی روابط، که پیشتر در تاریخ معاصر دو کشور بیسابقه بوده، نشان میدهد که آنکارا و دمشق به دنبال چارچوبی پایدار و چندلایه برای همکاری هستند.
از منظر امنیتی و داخلی سوریه، یکی از محورهای اصلی این سفر بررسی روند انحلال و ادغام نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) در نهادهای دولتی سوریه بود. فیدان این اقدام را «گامی ارزشمند» و «ابتکاری مهم» ارزیابی کرد و بر ضرورت ادغام همه گروههای مسلح زیر چتر یک ساختار دولتی متمرکز برای تقویت حاکمیت و تمامیت ارضی سوریه تأکید کرد.
انحلال قسد که پس از توافقی در ژانویه ۲۰۲۶ با دولت انتقالی سوریه صورت گرفت، یکی از اصلیترین اهداف راهبردی آنکارا در سالهای اخیر بوده است، چرا که ترکیه شاخه اصلی کردی این نیروها یعنی یگانهای مدافع خلق را امتداد حزب کارگران کردستان میداند. فیدان همچنین ابراز امیدواری کرد که شهروندان کرد سوریه در این فرآیند احساس امنیت و آزادی بیشتری نسبت به گذشته داشته باشند.
بُعد اقتصادی این تحولات نیز به همان اندازه حائز اهمیت است. ترکیه و سوریه هدف افزایش حجم تجارت دوجانبه خود را به ۱۰ میلیارد دلار در میانمدت تعیین کردهاند، در حالی که این رقم در سال گذشته حدود ۳.۷ میلیارد دلار بود. فیدان از اتصال سوریه از طریق اردن و عربستان به خلیج فارس، از طریق عراق به شرق و از طریق ترکیه به اروپا به عنوان یک چشمانداز راهبردی یاد کرد و بر اهمیت پروژههای ریلی، بزرگراهی و خطوط لوله تأکید نمود. در شرایطی که تنشها در تنگه هرمز مسیرهای دریایی را با محدودیت مواجه کرده، کریدور زمینی سوریه به عنوان مسیری جایگزین برای تجارت منطقهای اهمیت دوچندان یافته است.
در سوی دیگر این معادله، رقابت فزاینده ترکیه و اسرائیل بر سر آینده سوریه به یکی از خطرناکترین گسلهای منطقهای تبدیل شده است. فیدان در دمشق اسرائیل را «جدیترین مانع» در برابر تحولات مثبت در سوریه خواند و حملات این رژیم به پایگاه هوایی ابوالظهور در استان ادلب را نمونهای از تلاشها برای بیثباتسازی سوریه دانست.
اسرائیل نیز با ادعای اینکه ترکیه قصد استقرار سامانههای پدافند هوایی در این پایگاه را دارد، به آن حمله کرد؛ ادعایی که آنکارا قاطعانه آن را رد کرده است. این تنشها در حالی رخ میدهد که آمریکا نیز حملات اسرائیل را «تنشزایی غیرضروری» خوانده و خواستار خویشتنداری شده است. اسرائیل همچنین با استقرار نیرو در منطقه حائل تحت نظارت سازمان ملل در بلندیهای جولان و نقض توافقنامه ۱۹۷۴، بر پیچیدگی اوضاع افزوده است.
در مجموع، سفر فیدان به دمشق و سفر آتی اردوغان، نشانهای از عزم آنکارا برای تثبیت نقش خود به عنوان بازیگر اصلی در بازسازی سوریه و شکلدهی به نظم جدید منطقهای است. ترکیه با تکیه بر نفوذ سیاسی، سرمایهگذاری اقتصادی و همکاری امنیتی، در صدد است سوریهای باثبات، متحد و همسو با منافع خود بسازد؛ هدفی که تحقق آن به مدیریت رقابتهای منطقهای، به ویژه با اسرائیل، و تثبیت دستاوردهای میدانی بستگی دارد. سفر قریبالوقوع اردوغان به دمشق، در صورت انجام، میتواند به نقطه عطفی راهبردی در تاریخ مناسبات دو کشور و معادلات ژئوپلیتیک خاورمیانه تبدیل شود.
