احیای خط لوله کرکوک-بانیاس تهدیدی برای هاب انرژی ترکیه

احیای خط لوله نفت کرکوک-بانیاس با حمایت ضمنی آمریکا و امارات، نقشه انرژی غرب آسیا را به نفع سوریه و عراق بازتعریف کرده و ترکیه را با خطر از دست دادن درآمد ترانزیت و جایگاه «هاب انرژی» منطقه مواجه ساخته است. این پروژه که پس از دو دهه رکود دوباره فعال شده، می‌تواند کنترل بغداد بر نفت شمال را تقویت، استقلال اقتصادی کردها را تضعیف و نفوذ ژئوپلیتیکی آنکارا را کاهش دهد.

دکتر رادمهر رضایی – پژوهشگر اقتصاد بین‌الملل

اندیشکده زاویه: در ماه‌های اخیر و پس از درگیری اخیر بین ایالات متحده و ایران و متعاقباً انسداد تنگه هرمز، کشورهای منطقه به دنبال تعریف مسیرهای جایگزین برای صادرات نفت خود هستند. در این میان، ترکیه تلاش‌های خود در این راستا را دوچندان کرده و درپی تعریف خود به عنوان هاب انرژی منطقه است. اما رقبای ترکیه نیز بیکار ننشسته‌اند؛ برای نمونه ایالات متحده و امارات با تعریف کریدورهای انرژی در سوریه، سعی در معرفی آن به عنوان رقیب آنکارا هستند.

یکی از پروژه‌های مهم احیای خط لوله نفت کرکوک-بانیاس با حمایت ضمنی ایالات متحده است که پتانسیل بازتعریف نقشه انرژی غرب آسیا را دارد و می‌تواند ترکیه را به حاشیه براند. تصمیم اخیر دولت عراق برای احیای خط لوله اتصالی کرکوک به شهر بندری بانیاس در مدیترانه، صرفاً یک سرمایه‌گذاری زیرساختی نیست؛ بلکه یک مانور راهبردی است که می‌تواند توازن قدرت منطقه را تغییر دهد. در صورت عملیاتی شدن این کریدور، ترکیه با خطر از دست دادن درآمدهای مهم ترانزیتی و ادعای خود مبنی بر «هاب انرژی» منطقه‌ای مواجه خواهد شد. 

تلاش عراق برای تنوع‌بخشی به صادرات

پروژه خط لوله نفت کرکوک–بانیاس پس از دو دهه رکود، بار دیگر به کانون توجهات منطقه‌ای و بین‌المللی بازگشته و به‌عنوان یکی از مهم‌ترین طرح‌های انرژی مطرح شده است که می‌تواند مسیرهای صادراتی نفت عراق به بازارهای جهانی را متحول کند. در طول ماه ژوئیه ۲۰۲۶، این پروژه شاهد تحولات چشمگیری از جمله امضای تفاهم‌نامه‌هایی میان عراق و سوریه و آغاز مطالعات فنی با همکاری شرکت‌های بین‌المللی انرژی بود که می‌تواند یکی از تاریخی‌ترین خطوط لوله نفت در خاورمیانه را دوباره احیا کند. 

این خط لوله برای انتقال نفت خام از میادین نفتی کرکوک در شمال عراق به بندر بانیاس سوریه در ساحل دریای مدیترانه طراحی شده است. این خط لوله که در سال ۱۹۵۲ به بهره‌برداری رسید، زمانی یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای صادرات نفت عراق به اروپا بود، اما پس از سال ۲۰۰۳ به دلیل جنگ، اختلافات سیاسی و آسیب‌های وارده، از کار افتاد. طول این خط لوله حدود ۸۹۰ کیلومتر است. 

اکنون نیز تغییرات عمده در بازار جهانی انرژی، به‌ویژه با افزایش ریسک‌های کشتیرانی در تنگه هرمز، عراق را بر آن داشته تا به دنبال مسیرهای جایگزین برای صادرات نفت باشد. در همین حال، ایالات متحده و شرکت‌های بین‌المللی انرژی، احیای این خط لوله را گزینه‌ای راهبردی برای تقویت امنیت انرژی و تنوع‌بخشی به مسیرهای صادراتی می‌دانند. 

در این میان، عراق به عنوان دومین تولیدکننده بزرگ نفت در اوپک پس از عربستان سعودی، نقش مهمی در بازارهای جهانی انرژی ایفا و روزانه بیش از ۳.۵ میلیون بشکه نفت تولید می‌کند. با این حال، صادرات ۸۵ درصد از این نفت به خلیج فارس وابسته است. از همین روی، هرگونه تشدید تنش در تنگه هرمز، می‌تواند این روند را مختل و میلیاردها دلار درآمد بغداد را کاهش دهد. 

در سال‌های گذشته، خط لوله کرکوک-جیحان بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار بشکه در روز نفت منتقل می‌کرد، اما اختلافات حقوقی و چالش‌های امنیتی، آن را تقریباً غیرفعال کرده است. اکنون برای عراق، اولویت اصلی تنوع بخشیدن به مسیرهای صادراتی است که این امر دقیقاً اهمیت کریدور کرکوک-بانیاس از دوچندان می‌کند. 

بانیاس جایگزین جیحان می‌شود؟ 

با وجود خسارات شدید جنگ داخلی به زیرساخت‌های اقتصادی سوریه، بندر بانیاس در دریای مدیترانه همچنان فعال است. احیای خط لوله کرکوک به بانیاس نیز خروجی مستقیم به مدیترانه و مسیری کوتاه‌تر به بازارهای اروپا را برای عراق فراهم می‌کند. 

هرچند، در حال حاضر پایانه «جیحان/یومورتالیک» علاوه بر نفت کرکوک و موصل نفت خام آذربایجان را نیز منتقل می‌کند. اما خط لوله کرکوک-بانیاس می‌تواند سوریه را در دوران بازسازی پساجنگ به قطب انرژی تبدیل، درآمد کلیدی برای دولت ایجاد و بخشی از نفوذ ژئوپلیتیکی از دست رفته آن را بازیابی کند. 

تاثیر بر کردها

در سال‌های اخیر، میادین نفتی تحت کنترل اقلیم کردستان عراق با صادرات از طریق جیحان، درآمد مستقلی را برای این منطقه فراهم می‌کردند. اما حکم سال ۲۰۲۳ دادگاه داوری بین‌المللی تا حد زیادی این روند را مختل و باعث ایجاد بحران مالی برای دولت اقلیم کردستان شده است. 

اگر خط لوله کرکوک-بانیاس عملیاتی شود، بغداد می‌تواند کنترل کامل درآمدهای نفتی شمال را دوباره به دست گیرد و یکی از ارکان اقتصادی کلیدی خودمختاری کردستان را تضعیف و منطقه را دوباره تحت حاکمیت مرکزی درآورد. 

در سمت سوریه نیز میادین نفتی در دیرالزور و حسکه تحت کنترل نیروهای دموکراتیک سوریه/یگان‌های مدافع خلق (YPG) تحت حمایت ایالات متحده هستند، دمشق امیدوار است که احیای کریدور بانیاس به آن اجازه دهد تا به تدریج کنترل خود را بر این مناطق غنی از انرژی دوباره به دست گیرد. این امر بار دیگر آرمان‌های خودمختاری سیاسی و اقتصادی نیروهای دموکراتیک سوریه را تحت تاثیر قرار خواهد داد. 

در مجموع، فعال‌شدن کریدور کرکوک-بانیاس، می‌تواند وجهه ترکیه را به عنوان سریع‌ترین و قابل اعتمادترین مسیر انتقال انرژی منطقه خدشه‌دار و درآمدهای انرژی، قدرت چانه‌زنی و نفوذ راهبردی آن را کاهش دهد. 

چهار اقدام حیاتی برای ترکیه

به باور کارشناسان ترک، آنکارا باید پیش از ترسیم نقشه انرژی منطقه باید موارد زیر را اجرا کند: 

-نوسازی خط لوله کرکوک-جیحان: تسریع ارتقاء در نگهداری، امنیت و نظارت دیجیتال نشان می‌دهد که ترکیه همچنان مناسب‌ترین دروازه صادرات نفت عراق محسوب می‌شود. 

-توسعه مدل‌های جدید تجارت و سرمایه‌گذاری: جذاب کردن اقتصادی مسیر کرکوک-جیحان از طریق سرمایه‌گذاری‌های مشترک پالایشگاهی، مناطق آزاد انرژی، مشوق‌های سرمایه‌گذاری و قراردادهای خرید تضمینی. 

-میانجیگری بین اقلیم کردستان و بغداد: با ایجاد یک سازوکار عادلانه برای تقسیم درآمد و رسیدگی به نگرانی‌های اقتصادی اقلیم کردستان، اعتماد به مسیر جیحان را بازسازی می‌کند.

-آغاز دیپلماسی انرژی با سوریه: ارائه پشتیبانی فنی برای احیای زیرساخت‌های انرژی در میادین تحت کنترل نیروهای دموکراتیک سوریه و قرار دادن مسیر بانیاس به عنوان یک گزینه مکمل، نه رقیب. 

نتیجه‌گیری

تحولات اخیر نشان داد که کریدور کرکوک-بانیاس دیگر یک پروژه راکد بسته نیست و در صورت عملیاتی شدن، می‌تواند پویایی انرژی منطقه را به ضرر منافع راهبردی ترکیه، بازتعریف کند. اگر آنکارا نتواند یک واکنش راهبردی جامع و بلندمدت، فراتر از راه‌حل‌های موقت را آغاز کند، با خطر نابودی رویای تبدیل شدن به یک «هاب انرژی» روبرو خواهد شد. بهای این امر نیز از دست دادن درآمد، کاهش نفوذ منطقه‌ای و تضعیف اهرم ژئوپلیتیکی است.