ابعاد و چشم‌انداز توسعه هوش مصنوعی در کشورهای قفقاز جنوبی

منطقه قفقاز جنوبی در حال تجربه تحولی فناورانه در حوزه هوش مصنوعی است. این سه کشور با وجود تفاوت در رویکردهای راهبردی – از سرمایه‌گذاری کلان ارمنستان تا برنامه‌ریزی ساختاری آذربایجان و نهادسازی‌های بین‌المللی گرجستان – گام‌های بزرگی برای توسعه زیرساخت‌ها برداشته‌اند. گزارش حاضر به بررسی ابعاد، مسیرها و چشم‌انداز توسعه هوش مصنوعی در سه کشور قفقاز جنوبی، یعنی ارمنستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان، می‌پردازد و نشان می‌دهد هر یک از این کشورها چگونه با الگوهایی متفاوت، از سرمایه‌گذاری کلان و نهادسازی ملی تا همکاری‌های بین‌المللی، در پی تثبیت جایگاه خود در رقابت فناوری هستند.

اندیشکده زاویه – گزارش اختصاصی: منطقه قفقاز جنوبی، متشکل از سه کشور ارمنستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان، در نقطه عطفی تعیین‌کننده در توسعه هوش مصنوعی قرار گرفته است. این سه کشور کوچک، با اندازه‌های اقتصادی مشابه اما مسیرهای راهبردی کاملاً متفاوت، طی سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۶ سرمایه‌گذاری‌های مهمی را در زیرساخت‌های هوش مصنوعی آغاز کرده‌اند، برنامه‌های راهبردی ملی خود را با سرعت تدوین کرده‌اند و به‌تدریج چارچوب‌هایی برای همکاری منطقه‌ای شکل داده‌اند. مجموعه این تحولات، توجه سرمایه‌گذاران جهانی و ناظران بین‌المللی را به قفقاز جنوبی معطوف کرده است.

ارمنستان: تثبیت جایگاه قطب منطقه‌ای هوش مصنوعی از طریق سرمایه‌گذاری کلان

ارمنستان در حال حاضر جاه‌طلبانه‌ترین کشور منطقه قفقاز جنوبی در زمینه توسعه هوش مصنوعی به شمار می‌رود. در ژوئن ۲۰۲۵، دولت ارمنستان به همراه شرکت نوپای Firebird.ai، که دفتر مرکزی دوگانه‌ای در سانفرانسیسکو و ایروان دارد، احداث یک مرکز داده هوش مصنوعی به ارزش ۵۰۰ میلیون دلار را در شهر هرازدان اعلام کرد. این پروژه با بهره‌گیری از پردازنده‌های گرافیکی Blackwell شرکت انویدیا، ظرفیت محاسباتی قابل توسعه‌ای بیش از ۱۰۰ مگاوات فراهم می‌کند و پیش‌بینی می‌شود در نیمه اول سال ۲۰۲۶ به بهره‌برداری برسد. بر اساس برآورد برخی نهادهای ارزیاب، حجم کل سرمایه‌گذاری این پروژه ممکن است تا ۴ میلیارد دلار نیز افزایش یابد؛ موضوعی که آن را به بزرگ‌ترین پروژه زیرساخت فناوری در تاریخ منطقه قفقاز جنوبی تبدیل می‌کند.

اهمیت راهبردی این پروژه فراتر از یک سرمایه‌گذاری تجاری صرف است. انویدیا از سال ۲۰۲۲ دفتر و مرکز تحقیقاتی خود را در ایروان تأسیس کرده و معاون آن، رِو لِباردیان، که اصالتی ارمنی دارد، نقش مهمی در تقویت همکاری‌های دو طرف ایفا کرده است. در اوت ۲۰۲۵ نیز ارمنستان و ایالات متحده در نشست سران در کاخ سفید، تفاهم‌نامه همکاری در زمینه هوش مصنوعی و نیمه‌رساناها را امضا کردند. هم‌زمان، وزارت فناوری‌های پیشرفته ارمنستان با همکاری خدمات وب آمازون (AWS)، برنامه آزمایشی ملی هوش مصنوعی را راه‌اندازی کرده است که از طریق «مؤسسه مجازی هوش مصنوعی»، منابع محاسباتی با کارایی بالا را در اختیار شرکت‌های نوپا، مؤسسات تحقیقاتی و مراکز آموزشی قرار می‌دهد. این پلتفرم در سپتامبر ۲۰۲۵ به‌طور رسمی فعالیت خود را آغاز کرد و با شرکای بین‌المللی نظیر Mistral AI و Plug and Play نیز همکاری می‌کند.

در سطح سیاست‌گذاری، ارمنستان هوش مصنوعی را در کنار رباتیک، فناوری کوانتوم، نیمه‌رساناها و زیست‌فناوری، به‌عنوان یکی از پنج اولویت راهبردی فناوری خود تعیین کرده است. نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، در نشست فناوری «کوه‌های سیلیکون» در سال ۲۰۲۵ به‌صراحت اعلام کرد که هوش مصنوعی «آینده جمهوری ارمنستان را ترسیم خواهد کرد». برخی از فعالان حوزه سیاست‌گذاری حتی ایده تأسیس «وزارت هوش مصنوعی» و تدوین راهبرد ملی ویژه این حوزه را مطرح کرده‌اند.

اکوسیستم هوش مصنوعی ارمنستان تا اندازه‌ای شکل گرفته است: این کشور بیش از ۱۰,۷۰۰ شرکت فناوری دارد، فعالیت‌های کارآفرینی در سال ۲۰۲۵ رشد ۲۲.۸ درصدی داشته و مجموع جذب سرمایه به ۱۶۴ میلیون دلار رسیده است. ارمنستان از نظر تراکم شرکت‌های نوپای هوش مصنوعی به ازای هر نفر، در جایگاه نخست منطقه قرار دارد.

جمهوری آذربایجان: جهش سیستماتیک با طراحی کلان ملی

جمهوری آذربایجان رویکردی سیستماتیک و مبتنی بر راهبرد ملی را در پیش گرفته است. در ۱۹ مارس ۲۰۲۵، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور این کشور، فرمان تأیید «راهبرد هوش مصنوعی جمهوری آذربایجان برای سال‌های ۲۰۲۵–۲۰۲۸» را صادر کرد. این راهبرد چهار محور اصلی را پوشش می‌دهد: نظام حاکمیتی، زیرساخت داده، توسعه سرمایه انسانی و محیط نوآوری. اهداف این سند شامل ایجاد اکوسیستم هوش مصنوعی، ارتقای پژوهش در این حوزه، بهبود سازوکارهای مدیریت فناوری اطلاعات، تقویت آموزش نیروی انسانی ماهر و افزایش آگاهی عمومی درباره منافع و مخاطرات بالقوه هوش مصنوعی است.

در زمینه نهادسازی، جمهوری آذربایجان در سپتامبر ۲۰۲۵ «آکادمی هوش مصنوعی» را در باکو تأسیس کرد که هدف آن تربیت نیروهای متخصص و تسریع تحول دیجیتال کشور است. برنامه‌های درسی این آکادمی با برنامه‌های مؤسسات برتر جهانی نظیر مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT)، دانشگاه استنفورد، دانشگاه هاروارد و دانشگاه کارنگی ملون هم‌تراز شده است. علاوه بر این، آکادمی ملی علوم جمهوری آذربایجان در پژوهشکده‌های فلسفه و جامعه‌شناسی، زبان‌شناسی و مردم‌شناسی، واحدهای مرتبط با هوش مصنوعی ایجاد کرده است تا تلفیق این فناوری با علوم انسانی و اجتماعی را تسهیل کند. مرکز ملی هوش مصنوعی نیز چشم‌انداز تبدیل جمهوری آذربایجان به «مرکز پیشرو منطقه‌ای هوش مصنوعی» را دنبال می‌کند.

راهبرد هوش مصنوعی جمهوری آذربایجان تأثیرات بین‌المللی قابل اندازه‌گیری داشته است. بر اساس «شاخص آمادگی دولتی برای هوش مصنوعی» که در سال ۲۰۲۵ توسط آکسفورد اینسایتس منتشر شد، جایگاه جمهوری آذربایجان از رتبه ۱۱۱ به رتبه ۶۹–۷۰ صعود کرد؛ جهشی ۴۱ پله‌ای در یک سال که از سریع‌ترین پیشرفت‌های ثبت‌شده در جهان به شمار می‌رود. در مقایسه منطقه‌ای، جمهوری آذربایجان در این شاخص در جایگاه نخست قفقاز جنوبی قرار دارد. این کشور همچنین اجرای استانداردهای ملی هوش مصنوعی را آغاز کرده و سامانه‌های گفت‌وگوی مبتنی بر هوش مصنوعی را در خدمات دولتی به کار گرفته است. در فوریه ۲۰۲۶، گوگل اعلام کرد که مدل هوش مصنوعی «Gemini» خود به‌طور رسمی از زبان ترکی آذربایجانی پشتیبانی می‌کند؛ اقدامی که گامی مهم در بومی‌سازی هوش مصنوعی در این کشور به شمار می‌رود.

در سطح کاربردی، جمهوری آذربایجان در حال یکپارچه‌سازی فناوری‌های هوش مصنوعی در سیستم‌های توسعه شهری و منطقه‌ای است تا شهرها و جوامعی هوشمندتر، امن‌تر و تاب‌آورتر بسازد. تحول دیجیتال در بخش انرژی نیز یکی از جهت‌گیری‌های اصلی این کشور است. جمهوری آذربایجان، به‌عنوان صادرکننده سنتی منابع انرژی، قصد دارد از طریق هوش مصنوعی از یک کشور صادرکننده مواد خام به صادرکننده فناوری تبدیل شود.

گرجستان: رویکرد دوگانه نهادسازی و همکاری بین‌المللی

گرجستان رویکردی تدریجی اما متمرکز بر نهادسازی را در پیش گرفته است. در سال ۲۰۲۵، این کشور «راهبرد توسعه اقتصاد دیجیتال و جامعه اطلاعاتی ۲۰۲۵–۲۰۳۰» را تصویب کرد که هوش مصنوعی بخش مهمی از آن را تشکیل می‌دهد. در نشست کمیته امور حقوقی و همکاری‌های بین‌المللی سازمان همکاری اقتصادی دریای سیاه که در تفلیس برگزار شد، هیئت پارلمانی گرجستان اعلام کرد که این کشور «در مرحله اولیه تدوین چارچوب سیاست ملی» قرار دارد و آژانس نوآوری و فناوری گرجستان یکی از مأموریت‌های اصلی خود را تدوین نخستین «راهبرد و برنامه عمل ملی هوش مصنوعی» می‌داند.

در زمینه همسوسازی با هنجارهای بین‌المللی، گرجستان «کنوانسیون چارچوب شورای اروپا درباره هوش مصنوعی، حقوق بشر، دموکراسی و حاکمیت قانون» را امضا کرده است؛ سندی که نخستین معاهده بین‌المللی الزام‌آور در این حوزه محسوب می‌شود. گرجستان همچنین در پروژه FORGE-AI که تحت برنامه «افق اروپا» اتحادیه اروپا تأمین مالی می‌شود، شرکت دارد. این پروژه با هدف ارتقای توانایی‌های تحقیقاتی و نوآورانه گرجستان در حوزه هوش مصنوعی و ادغام بیشتر آن در اکوسیستم تحقیقاتی اروپا طراحی شده است.

در حوزه مالی، بانک ملی گرجستان برنامه آزمایشی «جعبه شنی هوش مصنوعی» را در آزمایشگاه نظارتی خود راه‌اندازی کرده است تا کاربرد ایمن هوش مصنوعی در صنعت مالی و بانکداری را تسهیل کند. این کشور همچنین «سیاست استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی مولد» را برای نهادهای دولتی منتشر کرده است؛ سندی که چارچوبی جامع برای استفاده، توسعه، تأمین و حاکمیت مسئولانه این فناوری فراهم می‌کند.

مزیت‌های نسبی گرجستان در توسعه هوش مصنوعی عبارت‌اند از: قیمت پایین انرژی، سهم بالای انرژی‌های تجدیدپذیر در تولید برق، شرایط اقلیمی مطلوب و دسترسی به زمین؛ مجموعه عواملی که همگی شرایط پایه برای توسعه مراکز داده را فراهم می‌کنند. این کشور بیش از ۲۴,۱۰۰ شرکت ثبت‌شده فناوری اطلاعات دارد و در شاخص جهانی نوآوری رتبه ۵۷ را کسب کرده است. نظام «منطقه مجازی» این کشور نیز نرخ مالیات بر سود نزدیک به صفر را برای شرکت‌های فناوری فراهم می‌کند و گرجستان را به جذاب‌ترین مقصد سرمایه‌گذاری هوش مصنوعی در منطقه از نظر فضای کسب‌وکار تبدیل کرده است.

همکاری منطقه‌ای و فناوری برای صلح

توسعه هوش مصنوعی در قفقاز جنوبی به‌صورت جزیره‌ای پیش نمی‌رود. در سپتامبر ۲۰۲۵، نخستین «کنفرانس هوش مصنوعی قفقاز جنوبی» در تفلیس برگزار شد که با حمایت کامل پروژه GAIN تحت برنامه «افق اروپا» اتحادیه اروپا انجام گرفت. هدف این کنفرانس ایجاد بستری برای همکاری پژوهشی میان سه کشور ارمنستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان و تسهیل ادغام آن‌ها در جامعه جهانی هوش مصنوعی بود. این کنفرانس به‌طور ویژه به مسئله پردازش زبان طبیعی در زبان‌های کم‌منبع توجه داشت؛ زیرا منطقه قفقاز جنوبی دارای زبان‌های متنوع و کمترشناخته‌شده‌ای است که داده‌های آموزشی کافی برای مدل‌های زبانی بزرگ در آن‌ها وجود ندارد و همین موضوع، چالشی منحصربه‌فرد برای پژوهش در این حوزه ایجاد می‌کند.

در حوزه صلح و امنیت، بیست‌ونهمین نشست کارگروه «ثبات در منطقه قفقاز جنوبی» که در آوریل ۲۰۲۵ در استانبول برگزار شد، بیش از ۳۰ کارشناس از ارمنستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان را گرد هم آورد. در این نشست، توصیه‌های سیاستی از جمله توسعه سامانه‌های هشدار سریع مبتنی بر هوش مصنوعی برای ریسک‌های منطقه‌ای، ایجاد چارچوب نظارتی منطقه‌ای و نهاد ناظر بر هوش مصنوعی مطرح شد. قابل توجه آن‌که گفت‌وگوهای میان نمایندگان ارمنستان و جمهوری آذربایجان «سازنده و آینده‌نگر» توصیف شد؛ موضوعی که برای منطقه‌ای با سابقه طولانی مناقشه، نشانه‌ای امیدوارکننده به شمار می‌رود.

در اوت ۲۰۲۵، ارمنستان و جمهوری آذربایجان توافق‌نامه صلح امضا کردند. این پیشرفت چشمگیر، افق‌های گسترده‌تری را برای همکاری منطقه‌ای در حوزه هوش مصنوعی گشوده است. اگر این سه اقتصاد بتوانند در این حوزه هم‌افزایی ایجاد کنند، می‌توانند به‌طور هم‌زمان رقابت‌پذیری کل منطقه را ارتقا دهند.

چشم‌انداز آینده

با مقایسه سه کشور، می‌توان سه مسیر متمایز برای توسعه هوش مصنوعی شناسایی کرد:

ارمنستان مسیر سرمایه‌گذاری کلان را به‌عنوان اهرم اصلی برگزیده و با تکیه بر شبکه دیاسپورا و حمایت غول‌های فناوری بین‌المللی، به دنبال تثبیت جایگاه خود به‌عنوان قطب منطقه‌ای است. این مدل برای سرمایه‌گذاران خطرپذیر و سرمایه‌گذاران مراکز داده فرامقیاس که به‌دنبال پتانسیل رشد بالا هستند، جذاب است.

گرجستان بر مزیت‌های نهادی و فضای کسب‌وکار دوستدار سرمایه‌گذاری تکیه دارد و با مالیات پایین، زیرساخت دیجیتال کامل و چارچوب حاکمیتی همسو با استانداردهای اروپایی، مراکز تحقیق و توسعه و خدمات فناوری اطلاعات را جذب می‌کند.

جمهوری آذربایجان با طراحی کلان ملی قدرتمند هدایت می‌شود و سریع‌ترین پیشرفت را در حوزه آمادگی دولتی برای هوش مصنوعی داشته است. این مسیر به‌ویژه برای سرمایه‌گذاران زیرساختی که به دنبال همکاری در حوزه فناوری دولت هستند، جذاب است.

در چشم‌انداز آینده، توسعه هوش مصنوعی در قفقاز جنوبی با چند چالش کلیدی روبه‌روست: نخست، تنگنای نیروی انسانی، زیرا هر سه کشور با کمبود نیروی متخصص در حوزه هوش مصنوعی مواجه هستند؛ دوم، تأمین انرژی زیرساخت‌های محاسباتی، چرا که مصرف عظیم انرژی مراکز داده هوش مصنوعی فشار قابل توجهی بر سیستم انرژی منطقه وارد می‌کند؛ سوم، ریسک‌های ژئوپلیتیکی، زیرا رقابت قدرت‌های بزرگ می‌تواند بر همکاری‌های فنی و ثبات زنجیره تأمین تأثیر بگذارد؛ و چهارم، توسعه سازوکارهای هماهنگی منطقه‌ای، زیرا با وجود بسترهای گفت‌وگوی چندجانبه، همچنان تبادل فرامرزی داده، به‌رسمیت‌شناسی متقابل استانداردها و پژوهش‌های مشترک نیازمند پیشرفت بیشتر است.

با این حال، فرصت‌ها نیز به همان اندازه چشمگیرند. موقعیت‌های متمایز سه کشور از نظر نظری دارای قابلیت مکمل‌پذیری‌اند و امضای توافق‌نامه صلح، مبنای سیاسی تازه‌ای برای همکاری منطقه‌ای فراهم کرده است. تداوم سرمایه‌گذاری برنامه‌های بین‌المللی نظیر «افق اروپا» اتحادیه اروپا و همچنین تعمیق همکاری‌های هوش مصنوعی و نیمه‌رسانا در چارچوب مشارکت راهبردی آمریکا و ارمنستان، حمایت بیرونی لازم برای پرورش اکوسیستم هوش مصنوعی منطقه را فراهم می‌آورد.

قفقاز جنوبی در حال تجربه یک تحول فناورانه مبتنی بر هوش مصنوعی است؛ سه کشور کوچک به شیوه‌های خاص خود در رقابت جهانی هوش مصنوعی شرکت می‌کنند و نتیجه آن نه‌تنها ساختار اقتصادی منطقه را دگرگون خواهد کرد، بلکه می‌تواند مرجعی ارزشمند برای سایر اقتصادهای کوچک و متوسط باشد.