واکاوی بهای نادیدهگرفتن اقتصاد جام جهانی فوتبال در ترکیه
حذف زودهنگام تیم ملی فوتبال ترکیه از جام جهانی ۲۰۲۶ فراتر از یک شکست ورزشی، ضربهای جدی به برنامههای برندینگ ملی و زنجیره ارزش اقتصادی این کشور بود. در هفتههای منتهی به مسابقات، بازار ترکیه جان تازهای گرفته بود. از فروش تلویزیونهای باکیفیت و نوشیدنیها تا گرم شدن تنور کافهها و رستورانها در شبهای بازی، همگی نشان از یک شوک مثبت در مصرف داشتند. فروشگاههای لباس ورزشی پر بود از پرچم و پیراهن؛ اما سوت پایان بازی دوم، همه چیز را عوض کرد.
دکتر حمید شهانقی – جامعهشناس و تحلیلگر مسائل ترکیه از استانبول
اندیشکده زاویه: جام جهانی فوتبال ۲۰۲۶؛ جایی که ترکیه پس از ۲۴ سال انتظار، بالاخره به بزرگترین ویترین فوتبال جهان پا گذاشت. اما این ضیافت پرشور، خیلی زودتر از آنچه تصور میشد تمام گردید. تنها سه بازی، دو باخت تلخ و یک برد بیثمر؛ همین! رؤیای میلیونها هوادار ترک به کابوسی زودهنگام بدل شد. اما آنچه در این میان رخ داد، فراتر از یک شکست ورزشی بود؛ در واقع، یک «امپراتوری اقتصادی نیمهکاره» پیش چشمان همه فرو ریخت.
فوتبال امروز دیگر فقط یک بازی ۹۰ دقیقهای در مستطیل سبز نیست؛ بلکه بزرگترین موتور محرک رسانه، گردشگری و برندینگ در جهان است. فیفا پیشبینی کرده بود جام جهانی ۲۰۲۶ با ۴۸ تیم، چیزی حدود ۴۰ میلیارد دلار به تولید ناخالص جهانی تزریق کند. برای ترکیه، صعود به این میدان، فرصتی طلایی برای یک جهش بزرگ بود؛ اما خروج در همان گام نخست، مثل کشیدن ترمز دستی یک ماشین در حال شتابگیری بود.
پیش از شروع بازیها، حضور ترکیه در جام جهانی مثل یک مُهر تایید طلایی بر پیشانی فوتبال این کشور بود. ارزش تجاری باشگاهها و حتی بازار نقلوانتقال بازیکنان ترک رو به صعود بود. برندهای بزرگ جهانی صف کشیده بودند تا با تیمی که «از خاکستر برخاسته»، قرارداد ببندند. اما با حذف در مرحله گروهی، این شور و شوق مثل حبابی ترکید. رسانههای بینالمللی که روی «بازگشت سلطانها» مانور داده بودند، خیلی زود پرونده ترکیه را بستند.
در هفتههای منتهی به مسابقات، بازار ترکیه جان تازهای گرفته بود. از فروش تلویزیونهای باکیفیت و نوشیدنیها تا گرم شدن تنور کافهها و رستورانها در شبهای بازی، همگی نشان از یک شوک مثبت در مصرف داشتند. فروشگاههای لباس ورزشی پر بود از پرچم و پیراهن؛ اما سوت پایان بازی دوم، همه چیز را عوض کرد.
مطالعات اقتصادی نشان میدهد که هرچه تیم ملی بیشتر در جام بماند، منحنی فروش کالاهای ورزشی و مصرفی شیب تندتری به سمت بالا میگیرد. اما حذف زودهنگام، بازار را تنها گذاشت. هوادارانی که هزینههای گزاف سفر به قاره آمریکا را به جان خریده بودند، بعد از دو باخت، اغلب عطای ماندن را به لقایش بخشیدند. در بورس استانبول هم اوضاع بهتر نبود؛ سهام باشگاههای بزرگ با موجی از ناامیدی مواجه شد. درست است که این اثر روانی کوتاه است، اما در کنار کاهش اعتماد مصرفکننده، نوعی سرخوردگی فصلی بر اقتصاد کشور سایه انداخت.
نکته تلخ اینجاست: جام جهانی همیشه برای فیفا یک برد تمامعیار است؛ حق پخش و اسپانسرها جیب آنها را پر میکند. اما سهم کشورهایی که زود حذف میشوند، معمولاً کفاف هزینههای اقتصادی و اجتماعیشان که برای رسیدن به جام جهانی کردهاند را نمیدهد. ترکیه در این میان، نه تنها نتوانست از حاشیههای پرسود جام بهره ببرد، بلکه فرصت طلایی «تبلیغ توریسم» و «معرفی برند ملی» را هم از دست داد.
صعود به جام جهانی یک «سرمایه نمادین» است، اما توقف در گام اول، آن را به هزینهای سنگین تبدیل میکند. «دو باخت و یک برد» برای ترکیه، فراتر از آمار است؛ در اقتصاد فوتبال امروز، هر مرحله صعود، یعنی یک گام بلندتر برای جذب سرمایه و توسعه قدرت نرم کشور. شاید تلخی این حذف، زنگ خطری باشد برای ترکیه تا در چهار سال آینده، نه فقط به فکر ساختن تیمی قدرتمندتر باشد، بلکه برای ماندن در جام باید برنامه اقتصادی داشته باشد. امروز، ماندن در جام جهانی فوتبال، به معنای ماندن در ویترین تجارت جهانی است. فرصتی که نباید به همین سادگی از دست برود. «برنامه اقتصادی» صرفاً یک شعار مدیریتی نیست، بلکه نقشه راه بقا در معادلات نانوشته قدرت نرم جهانی است.
جام جهانی ۲۰۳۰ به میزبانی مشترک مراکش، پرتغال و اسپانیا، از حیث ژئواکونومیک برای ترکیه موقعیتی طلایی اما دوچندان حساس دارد. برخلاف سفر پرهزینه به آمریکای شمالی، فاصله جغرافیایی نزدیک ترکیه به قاره اروپا و حاشیه مدیترانه، این فرصت را ایجاد میکند تا جریان گردشگری ورزشی و سرمایهگذاری تبلیغاتی، با صرف هزینهای کمتر، به سمت آن سرازیر شود.
فیفا برای جام ۲۰۳۰، بستههای رسانهای و اسپانسری را با رقمی فراتر از ۵۰ میلیارد دلار پیشبینی کرده که عمدتاً نصیب میزبانها و تیمهای حاضر در مراحل پایانی میشود. ترکیه برای سهمخواهی از این سفره، باید پیش از سوت آغاز مسابقات، سازوکار «بازاریابی ملی» خود را فعال کند. کشوری مانند قطر در جام ۲۰۲۲ نشان داد که حتی میزبان بودن، بدون دیپلماسی اقتصادیِ پویا، به صرفِ هزینههای هنگفت میانجامد؛ از همینرو ترکیه باید از هماکنون برای هر مرحله احتمالی صعود، یک «سناریوی درآمدزایی» مجزا تعریف کند. سناریوهایی که با زمانبندی بازیها و نتایج بهدست آمده گره بخورند که حتی در صورت باخت، مخاطب جهانی همچنان جذب «قصه ناتمام ترکیه» شود. در جام جهانی ۲۰۲۶، سکوت رسانهایِ بعد از حذف، تمام این زنجیره ارزش را پاره کرد. برای ۲۰۳۰، باید ستاد بحران رسانهای تعریف شود که اگر ترکیه ناگزیر به خروج زودهنگام از مسابقات شد، بلافاصله پویش «ترکیه؛ مقصد بعدی تماشاگران جام» را جایگزین اخبار ورزشی کند تا بخشی از هزینههای تبلیغاتی از پیش پرداختشده، از کانال گردشگری جایگزین جبران گردد.
در نهایت، ۲۰۳۰ تنها یک رویداد چهارساله نیست؛ آخرین فرصت ترکیه برای جبران شکست اقتصادی جام ۲۰۲۶ و اثبات بلوغ خود در «اقتصاد سیاسی فوتبال» است. ترکیه اگر از هماکنون سرمایهگذاری هوشمندانه روی زیرساختهای رسانهای، دیپلماسی ورزشی، و بستههای گردشگری ترکیبی را در دستور کار قرار دهد، آنگاه حتی یک حذف احتمالی هم نمیتواند کل اقتصاد زنجیرهای جام را با خود به پایین بکشد.
