روسیه با وجود تنشهای سیاسی، همچنان بزرگترین شریک تجاری ارمنستان باقی ماند
با وجود تیرگی مناسبات سیاسی ایروان و مسکو و تمایل ارمنستان به همگرایی با غرب، روسیه همچنان با سهم ۲۸ درصدی و حجم مبادلات ۲.۲ میلیارد دلاری در پنج ماه نخست سال ۲۰۲۶، بزرگترین شریک تجاری این کشور باقی مانده است. این در حالی است که تلاشهای ارمنستان برای تنوعبخشی به صادرات و جایگزینی اتحادیه اروپا با روسیه، به دلیل تراز منفی تجاری و موانع ساختاری، هنوز به نتیجه مطلوبی نرسیده است.
اندیشکده زاویه: با وجود تشدید اختلافات سیاسی میان ایروان و مسکو، اعمال محدودیت بر ورود برخی کالاهای ارمنی به بازار روسیه و تلاش دولت ارمنستان برای گسترش روابط با غرب، آمارهای رسمی نشان میدهد روسیه همچنان جایگاه نخست خود را در تجارت خارجی ارمنستان حفظ کرده است.
بر اساس دادههای کمیته آمار ارمنستان، حجم کل تجارت خارجی این کشور در پنج ماهه نخست سال 2026 به 7.9 میلیارد دلار رسیده که از این میزان، نزدیک به 2.2 میلیارد دلار، معادل 28 درصد، به مبادلات با روسیه اختصاص داشته است. به این ترتیب، روسیه همچنان بزرگترین شریک تجاری ارمنستان محسوب میشود.
کاهش سهم روسیه در تجارت ارمنستان
با این حال، آمارها از افت محسوس جایگاه مسکو در بازار ارمنستان حکایت دارد. در مدت مشابه سال گذشته، حجم تجارت دو کشور حدود 600 میلیون دلار بیشتر بود و سهم روسیه از کل تجارت خارجی ارمنستان به 35.1 درصد میرسید. این کاهش، نشانهای از اثرگذاری تدریجی تنشهای سیاسی بر مناسبات اقتصادی دو کشور ارزیابی میشود.
موضع محتاطانه پاشینیان درباره اوراسیا
در همین حال، نیکول پاشینیان نخستوزیر ارمنستان، در قبال همکاری با اتحادیه اقتصادی اوراسیا موضعی آرام اتخاذ کرده است. او گفته است:
«ما به کار خود در چارچوب اتحادیه اقتصادی اوراسیا به آرامی، با خونسردی، بدون تنش و بدون جنجال و مناقشه ادامه خواهیم داد. من موافقم و اطمینان دارم که ما هنوز پتانسیلهای استفاده نشدهای در این مسیر داریم که در آینده نزدیک از آنها بهره خواهیم برد.»
این اظهارات در حالی مطرح میشود که او پیشتر انتقادهایی نسبت به ساختار اوراسیا مطرح کرده بود.
رشد تجارت با اتحادیه اروپا، اما ناکافی
همزمان، تجارت ارمنستان با کشورهای عضو اتحادیه اروپا روندی صعودی داشته، اما هنوز نتوانسته کاهش مبادلات با روسیه را جبران کند. در پنج ماهه نخست سال جاری، حجم کل تجارت ارمنستان با اتحادیه اروپا به حدود 1.4 میلیارد دلار رسیده که نزدیک به 17 درصد از کل تجارت خارجی این کشور را شامل میشود.
این رقم در مقایسه با مدت مشابه سال قبل، 420 میلیون دلار افزایش داشته است؛ زمانی که سهم اتحادیه اروپا از تجارت خارجی ارمنستان حدود 12 درصد بود.
افت شدید واردات از روسیه
یکی از نکات مهم در آمارهای جدید، کاهش شدید واردات ارمنستان از روسیه است. در حالی که صادرات ارمنستان به روسیه ــ که بیش از یک میلیارد دلار برآورد میشود ــ افت ناگهانی نداشته، واردات از روسیه بیش از 30 درصد کاهش یافته است.
بر اساس این آمار، در فاصله ژانویه تا مه 2026، ارزش کالاهای وارداتی از روسیه نسبت به مدت مشابه سال 2025، بیش از 500 میلیون دلار کاهش داشته است. هنوز جزئیات کالاهایی که بیشترین افت را داشتهاند، منتشر نشده و قرار است در گزارش تفصیلی کمیته درآمدهای دولتی مشخص شود.
این کاهش در شرایطی رخ داده که روسیه طی ماههای اخیر محدودیتهایی بر ورود برخی کالاهای ارمنی از جمله محصولات کشاورزی، فرآوردههای شیلاتی، نوشیدنیها، گل و آب معدنی اعمال کرده است. کارشناسان معتقدند اثر اصلی این محدودیتها احتمالاً در ماههای آینده و همزمان با فصل برداشت محصولات بیشتر نمایان خواهد شد.
صادرات به اروپا افزایش یافت
در جبهه اروپا، عامل اصلی رشد مبادلات، افزایش صادرات ارمنستان بوده است. در این مدت، بیش از 450 میلیون دلار کالا از ارمنستان به کشورهای اروپایی صادر شده که تقریباً دو برابر مدت مشابه سال گذشته است.
همچنین واردات ارمنستان از اتحادیه اروپا با رشد 30 درصدی به حدود 900 میلیون دلار رسیده است. به این ترتیب، اروپا از نظر صادرات کالا به ارمنستان به سطح روسیه نزدیکتر شده؛ به طوری که صادرات اروپا به ارمنستان 900 میلیون دلار و صادرات روسیه به این کشور نزدیک به 1.2 میلیارد دلار بوده است.
تراز منفی با فرانسه
با وجود رشد صادرات ارمنستان به کشورهایی مانند بلغارستان، فنلاند، بلژیک، اتریش و لهستان، مبادلات با فرانسه ــ که از آن به عنوان مهمترین شریک سیاسی ارمنستان در اروپا یاد میشود ــ وضعیت مطلوبی ندارد.
بر پایه آمار رسمی، صادرات ارمنستان به فرانسه نه تنها رشد نکرده، بلکه کاهش یافته و در این مدت حتی به 2.5 میلیون دلار نیز نرسیده است. در مقابل، واردات از فرانسه به ارمنستان به بیش از 100 میلیون دلار رسیده که بیانگر تراز تجاری منفی قابل توجه برای ایروان است.
وضعیت در مورد پرتغال نیز ضعیف گزارش شده و صادرات ارمنستان به این کشور 10 میلیون نفری، کمتر از 50 هزار دلار بوده است.
تجارت با بلاروس و ضعف تنوعبخشی صادرات
در میان دیگر شرکای تجاری، آمارها نشان میدهد تنشهای سیاسی ارمنستان با بلاروس مانع از رشد تجارت میان دو کشور نشده است. در پنج ماهه نخست امسال، واردات کالاهای بلاروسی به ارمنستان با رشد 53 درصدی نسبت به سال 2025 به بیش از 40 میلیون دلار رسیده و بلاروس نیز نزدیک به 50 میلیون دلار کالا از ارمنستان وارد کرده است.
با این حال، حجم تجارت ارمنستان با دیگر اعضای اتحادیه اوراسیا یعنی قزاقستان و قرقیزستان همچنان بسیار محدود و حتی کمتر از سطح تجارت این کشور با بلژیک و هلند گزارش شده است.
آمارها، ادعای تنوعبخشی را زیر سؤال میبرد
پاشینیان پیشتر گفته بود:
«ما به طور همزمان خود را برای اجرای سیاست تنوعبخشی در مسیرهای مختلف آماده کردهایم. اکنون شاهد ظهور راهها و مسیرهای جدید صادراتی هستیم.»
با این حال، آمارهای رسمی نشان میدهد صادرات ارمنستان به مقاصدی خارج از روسیه و اتحادیه اروپا نه تنها رشد نکرده، بلکه کاهش یافته است. برای نمونه، صادرات این کشور به آمریکا با کاهش 8 میلیون دلاری به حدود 16 میلیون دلار رسیده است.
همچنین صادرات ارمنستان به دو همسایه خود، یعنی ایران و گرجستان نیز نسبت به سال گذشته کاهش داشته است. در عین حال، ارمنستان هنوز هیچ کالایی به جمهوری آذربایجان صادر نکرده، اما در سال جاری بیش از 10 میلیون دلار کالا ــ که عمدتاً شامل سوخت بوده ــ از این کشور وارد کرده است.
