اردوغان سازوکار توافق دفاعی مکه را تشریح کرد؛ از بازدارندگی منطقه‌ای تا احتمال پیوستن ایران
توافق دفاع مشترک مکه وارد مرحله‌ای تازه شده است؛ جایی که ترکیه، عربستان و پاکستان در حال طراحی سازوکاری برای واکنش مشترک به تهدیدهای امنیتی هستند. رجب طیب اردوغان در گفتگو با نیوزویک اکنون جزئیات این سازوکار را تشریح کرده و همزمان از امکان گسترش آن و حتی پیوستن ایران سخن گفته است. آیا توافق مکه می‌تواند به هسته یک معماری امنیتی جدید در جهان اسلام تبدیل شود و معادلات منطقه را تغییر دهد؟
اندیشکده زاویه – رخدادها و اخبار مهم: رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در گفت‌وگویی با مجله آمریکایی نیوزویک جزئیات سازوکار توافق دفاع مشترک مکه میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان را تشریح کرد و تأکید داشت که این توافق علیه ایران، اسرائیل یا هیچ کشور ثالثی شکل نگرفته است. به گفته او، هدف اصلی این چارچوب، تقویت توان بازدارندگی، افزایش همکاری امنیتی و ایجاد سازوکاری برای واکنش مشترک به تهدیدهای مسلحانه علیه اعضاست.
اردوغان تصریح کرد که توافق مکه که در هفتم اوت امضا شده، بر مبنای ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد درباره حق دفاع از خود قرار دارد. بر اساس این توافق، حمله مسلحانه به یکی از سه کشور، حمله به هر سه عضو تلقی می‌شود. با این حال، رئیس‌جمهور ترکیه تأکید کرد که واکنش اعضا الزاماً یک اقدام نظامی از پیش تعیین‌شده نیست و سطح حمایت بر اساس درخواست و نیاز کشور مورد حمله و میزان تهدید مشخص خواهد شد.
به گفته اردوغان، این حمایت می‌تواند از همکاری اطلاعاتی و لجستیکی تا تأمین مهمات و در صورت افزایش سطح تهدید، حمایت نظامی گسترده‌تر را شامل شود. او در عین حال هشدار داد که نباید برای هر بحران احتمالی در عراق، یمن یا سایر نقاط منطقه، از پیش یک سناریوی نظامی خودکار تعریف کرد. از دیدگاه آنکارا، سازوکارهای سیاسی و نظامی مربوط به توافق باید متناسب با شرایط هر بحران درباره نحوه واکنش تصمیم‌گیری کنند.
همزمان با این اظهارات، وزارت دفاع ترکیه اعلام کرد ژنرال سلجوق بایراکتار اوغلو، رئیس ستاد کل ارتش، برای دیدار با مقام‌های نظامی عربستان و پاکستان راهی عربستان سعودی خواهد شد. این سفر در چارچوب بررسی راه‌های حمایت از ریاض بر اساس توافق دفاع مشترک مکه انجام می‌شود و نشان می‌دهد که سازوکارهای اجرایی توافق وارد مرحله فعال‌تری شده‌اند.
احتمال گسترش توافق و حضور ایران
در همین حال، نعمان کورتولموش، رئیس پارلمان ترکیه، از احتمال تبدیل توافق مکه به چارچوبی گسترده‌تر در جهان اسلام سخن گفت. او تأکید کرد که برای اجرایی شدن توافق‌های بین‌المللی، تصویب پارلمان ضروری است و جلسات کنونی در چارچوب توافق، ماهیت مقدماتی دارند.
کورتولموش همچنین گفت توافق مکه علیه کشور مشخصی، از جمله ایران، طراحی نشده و تهران می‌تواند در آینده به چنین چارچوبی بپیوندد. این موضع، در صورت تبدیل شدن توافق سه‌جانبه به یک ساختار امنیتی گسترده‌تر، می‌تواند ابعاد ژئوپلیتیکی آن را فراتر از روابط ترکیه، عربستان و پاکستان ببرد.
میانجیگری ترکیه میان ایران و آمریکا
اردوغان در بخش دیگری از این گفت‌وگو به تنش میان ایران، آمریکا و اسرائیل پرداخت و بر ضرورت استفاده از دیپلماسی برای جلوگیری از تشدید درگیری‌ها تأکید کرد. او ایران را همسایه ترکیه و آمریکا را متحد آنکارا در ناتو توصیف کرد و گفت کانال‌های ارتباطی ترکیه با تهران همچنان باز است.
به گفته اردوغان، ترکیه تلاش می‌کند از ظرفیت ارتباط با طرف‌های مختلف برای کاهش تنش استفاده کند. او همچنین هشدار داد که هرگونه تشدید تنش در تنگه هرمز می‌تواند مستقیماً بر امنیت انرژی و تجارت جهانی اثر بگذارد. از این منظر، جلوگیری از گسترش درگیری، حفاظت از مسیرهای تجاری و بازگرداندن طرف‌های درگیر به میز مذاکره از اولویت‌های آنکاراست.
ترکیه، آمریکا و اختلاف با اسرائیل
رئیس‌جمهور ترکیه همچنین درباره روابط آنکارا و واشنگتن گفت ارتباط مستقیم او با دونالد ترامپ امکان گفت‌وگوی صریح درباره مسائل منطقه‌ای و دوجانبه را فراهم کرده است. به گفته اردوغان، ایران، امنیت منطقه، غزه و روابط دوجانبه از جمله موضوعات مورد بحث میان دو طرف بوده‌اند.
او در واکنش به اظهارات برخی مقام‌های اسرائیلی درباره ترکیه به‌عنوان «تهدید بعدی» پس از ایران، تأکید کرد که روابط ترکیه و آمریکا را از طریق کشور ثالث تعریف نمی‌کند و مسائل مورد اختلاف را مستقیماً با واشنگتن در میان می‌گذارد.
اردوغان همچنین درباره سوریه، حملات اسرائیل و تحولات امنیتی شرق مدیترانه گفت ترکیه سیاست خارجی خود را بر مبنای فرض اجتناب‌ناپذیر بودن جنگ تنظیم نمی‌کند. او بر حفظ حاکمیت، تمامیت ارضی و وحدت ملی سوریه تأکید کرد و حملات اسرائیل به سوریه را عاملی برای دشوارتر شدن روند ثبات منطقه دانست.
در مجموع، اظهارات اردوغان نشان می‌دهد که آنکارا توافق مکه را صرفاً یک پیمان دفاعی محدود میان سه کشور نمی‌بیند، بلکه آن را می‌تواند بخشی از شکل‌گیری یک معماری امنیتی منطقه‌ای گسترده‌تر تلقی کند؛ معماری‌ای که از یک سو بر بازدارندگی و همکاری دفاعی و از سوی دیگر بر گفت‌وگو، کاهش تنش و مشارکت کشورهای منطقه تأکید دارد.
