چگونه شکاف روانی – سیاسی آینده همکاری ایران ترکیه و قفقاز را تهدید میکند؟!
بدبینی ساختاری و سوگیریهای روانی در روابط ایران با ترکیه و کشورهای قفقاز، اعتماد اقتصادی و امنیتی را فرسوده کرده و مانع شکلگیری همکاریهای پایدار منطقهای شده است. در ترکیه، رسانههای داخلی گاه ایران را بهعنوان بازیگری ثباتزدا یا مانعی برای نفوذ ترکیه در قفقاز تصویر میکنند. در ایران نیز، گاه ترکیه بهعنوان نماد همسایگی غربگرا، دستنشانده قدرتهای خارجی و بعضاً دولتی تمامیتخواه معرفی میشود. این گفتمانسازیهای منفی، دیوارهای روانی میان ملتها را بلندتر میکند و هرگونه تلاش برای همکاریهای مردمپایه، مانند گردشگری، تبادل دانشجویی یا تجارت مرزی، را با موانع غیررسمی و احساسی مواجه میسازد.
حامد رضایی – کارشناس مسائل ترکیه
اندیشکده زاویه: در ساختار پیچیده روابط بینالملل، همسایگی اغلب بهعنوان نوعی برکت دوگانه تلقی میشود؛ از یکسو، اشتراکات جغرافیایی، فرهنگی و تاریخی، ظرفیت همکاریهای عمیق را فراهم میآورد و از سوی دیگر، مرزهای مشترک، حساسیتهای امنیتی را تشدید میکنند. اما پرسش کلیدی و چالشبرانگیز اینجاست که چرا، با وجود همسایگی و نیاز مبرم به توسعه روابط، «بدبینی ساختاری» و «شکاکیت روانی» همواره بهعنوان عاملی بازدارنده، سایهای بر روابط ایران با همسایگان راهبردی خود، بهویژه ترکیه و کشورهای حوزه قفقاز، افکنده است؟
این بدبینی تنها یک احساس گذرا نیست، بلکه به متغیری مستقل در معادلات دیپلماسی عمومی، امنیت اقتصادی و راهبردهای آیندهنگر تبدیل شده است؛ متغیری که تحلیل علمی آن نیازمند نگاهی ترکیبی از علوم سیاسی و روانشناسی سیاسی است.
از منظر روانشناسی سیاسی، بدبینی در روابط بینالملل ریشه در «سوگیری تأیید» و «منطقه تاریک شناختی» دارد. رهبران و نخبگان سیاسی دو طرف، اطلاعاتی را که با باورهای پیشین آنان درباره تهدید متقابل همخوانی دارد برجسته میکنند و اطلاعات متضاد را نادیده میگیرند. در مورد ایران و ترکیه، تاریخ طولانی رقابتهای سلطهطلبانه، تغییر مرزها در دوران صفویه و عثمانی، و نیز رقابتهای ژئوپلیتیک معاصر در سوریه و عراق، نوعی «مصیبتنامه تاریخی مشترک» را در ناخودآگاه جمعی دو ملت شکل داده است. این حافظه تاریخی موجب میشود هر اقدام دیپلماتیک ایران از سوی آنکارا با عینک «توسعهطلبی» و هر حرکت ترکیه از سوی تهران با عینک «نفوذ غرب» تفسیر شود. این خطای شناختی سبب میشود حتی در زمانهایی که منافع اقتصادی همپوشانی دارد، فضایی از عدم اطمینان شکل گیرد که سرمایهگذاران و تصمیمگیرندگان را بهسوی محافظهکاری بیرویه سوق میدهد.
در حوزه علوم سیاسی، این بدبینی تحت تأثیر «نظریه امنیت خودتکمیلگر» قرار میگیرد. هنگامی که ایران برای تأمین امنیت خود در قفقاز یا مناطق غربی کشور، اقداماتی امنیتی انجام میدهد، ترکیه یا کشورهای قفقاز این اقدامات را نه تدافعی، بلکه بهمثابه آمادهسازی برای نفوذ یا تهدید تفسیر میکنند. در پاسخ، آنها نیز اقدامات مشابهی انجام میدهند که بار دیگر از سوی طرف مقابل بهعنوان تأییدی بر بدبینی اولیه تلقی میشود. این چرخه معیوب، هزینه مبادله را بهشدت افزایش میدهد. در مورد قفقاز جنوبی، ورود قدرتهای فرامنطقهای، بهویژه آمریکا و روسیه، و همچنین رقابتهای منطقهای، این معادله را پیچیدهتر کرده است. ایران، بهدلیل حساسیتهای امنیتی درباره گروههای تروریستی و نیز نگرانی از تغییرات جمعیتی و ارضی در برخی نظریهها و سناریوهای مطرح، نگران است که توسعه روابط نزدیک با ترکیه یا کشورهای قفقازی، بهانهای برای نفوذ رقبای منطقهای شود. در مقابل، ترکیه که خود را قدرتی منطقهای با نفوذ در میان کشورهای ترکزبان قفقاز میداند، هرگونه تلاش ایران برای حفظ وضع موجود را مانعی در برابر گسترش نفوذ فرهنگی و سیاسی خود تلقی میکند.
این بدبینی دوطرفه، مستقیماً بر اقتصاد و نگاه آیندهنگر سایه میافکند. توسعه روابط اقتصادی نیازمند «اعتماد» است و اعتماد، محصول شفافیت و کاهش احتمال خطر ادراکشده است. هنگامی که بدبینی حاکم باشد، احتمال خطر ادراکشده افزایش مییابد. برای مثال، پروژههای زیرساختی مانند کریدور شمال ـ جنوب یا خطوط لوله گاز، بهدلیل ترس از تغییرات ناگهانی در سیاستهای طرف مقابل یا فشارهای خارجی، با کندی و تردید پیش میروند. در حوزه قفقاز، ایران ظرفیت عظیمی برای تبدیل شدن به هاب ترانزیتی دارد، اما بدبینی امنیتی موجب میشود سرمایهگذاران ترک یا اروپایی از مشارکت در پروژههای مشترک با ایران هراس داشته باشند؛ زیرا نمیتوانند از ثبات بلندمدت روابط اطمینان حاصل کنند. این وضعیت، ایران را از چرخه اصلی اقتصاد منطقهای محروم میکند و فرصتهای کلان اقتصادی را به سود رقبایی که روابط کمتنشتری دارند، از میان میبرد.
علاوه بر این، بدبینی به حوزه دیپلماسی عمومی نیز کشیده میشود. دیپلماسی عمومی بر اصل «درک متقابل» و «همذاتپنداری فرهنگی» استوار است. اما زمانی که نخبگان سیاسی در هر دو کشور از گفتمانهای رقابتی و تهدیدآمیز استفاده میکنند، افکار عمومی نیز تحت تأثیر قرار میگیرد. در ترکیه، رسانههای داخلی گاه ایران را بهعنوان بازیگری ثباتزدا یا مانعی برای نفوذ ترکیه در قفقاز تصویر میکنند. در ایران نیز، گاه ترکیه بهعنوان نماد همسایگی غربگرا، دستنشانده قدرتهای خارجی و بعضاً دولتی تمامیتخواه معرفی میشود. این گفتمانسازیهای منفی، دیوارهای روانی میان ملتها را بلندتر میکند و هرگونه تلاش برای همکاریهای مردمپایه، مانند گردشگری، تبادل دانشجویی یا تجارت مرزی، را با موانع غیررسمی و احساسی مواجه میسازد.
مردم عادی، پیش از آنکه به منافع اقتصادی بیندیشند، تحت تأثیر احساسات تاریخی و سیاسی قرار میگیرند؛ احساسی که به کاهش تقاضا برای محصولات یا خدمات طرف مقابل منجر میشود.
برای خروج از این بنبست، نیازمند بازنگری علمی در رویکردهای دیپلماتیک هستیم. نخست، «مدیریت ادراک» باید بهعنوان یک اولویت راهبردی مطرح شود. مقامات سیاسی باید با آگاهی از سوگیریهای شناختی، از تفسیر افراطی اقدامات طرف مقابل پرهیز کنند و نشانهها و بازخوردهای شفاف و قابلپیشبینی ارسال نمایند. در گام بعدی، «همبستگی منافع» باید بر «تفاوتهای ایدئولوژیک» برتری یابد. تمرکز بر پروژههای مشترک اقتصادی که منافع متقابل را بهگونهای به هم گره میزند که جدایی یا درگیری، هزینهای بسیار سنگین برای هر دو طرف داشته باشد، میتواند بهعنوان عاملی تثبیتکننده عمل کند. اقدام سوم، تقویت دیپلماسی مردمپایه و رسانهای است؛ دیپلماسیای که بر اشتراکات فرهنگی، تاریخی و هنری تأکید دارد و میتواند بخش بزرگی از دیوارهای بدبینی را فرو بریزد.
در نهایت، جمعبندی علمی و تحقیقی این است که بدبینی در روابط ایران با ترکیه و قفقاز، نه سرنوشتی اجتنابناپذیر، بلکه «انتخابی راهبردی ناشی از ناکارآمدی در مدیریت ادراک و اعتماد» است. این بدبینی، با افزایش هزینههای مبادله، کاهش تمایل سرمایهگذاران در شرایط ریسکگریز و ترویج گفتمانهای دشمنی در افکار عمومی، به مانع اصلی در مسیر تحقق توانمندیهای عظیم اقتصادی و امنیتی منطقه تبدیل شده است. برای رسیدن به آیندهنگری مثبت، ایران و همسایگانش باید از الگوی «صفر ـ جمع» به الگوی «مجموع ـ مثبت» حرکت کنند. تنها با شفافسازی نیتها، ایجاد فرایندهای اعتمادساز چندجانبه و تمرکز بر منافع مشترک اقتصادی و امنیتی است که میتوان سایه سنگین بدبینی را کنار زد و آیندهای روشن و پایدار برای همسایگی رقم زد. تا زمانی که این بدبینی ساختاری درمان نشود، هرگونه توافق اقتصادی یا امنیتی، ساختاری شنی و شکننده خواهد داشت که با کوچکترین طوفان ژئوپلیتیکی فرو خواهد ریخت.
