توپ عادیسازی در زمین آنکارا؛ چرا مرز ارمنستان و ترکیه هنوز باز نشده است؟
چهار سال از آغاز مذاکرات عادیسازی روابط میان ارمنستان و ترکیه میگذرد، اما مرزهای بسته دو کشور همچنان گشوده نشده است. کاهش سطح حضور هیئت ارمنستان در مجمع دیپلماسی آنتالیا و اظهارات صریح معاون وزیر خارجه این کشور نشان میدهد ایروان تلاش دارد مسئولیت توقف روند را متوجه آنکارا کند و پیام دهد که تصمیم نهایی برای بازگشایی مرزها اکنون در دست ترکیه است.
محمدرضا مصطفینژاد – کارشناس مسائل قفقاز جنوبی
اندیشکده زاویه: مجمع دیپلماسی آنتالیا در سالهای اخیر به یکی از مهمترین رویدادهای منطقهای تبدیل شده است؛ جایی که بسیاری از بازیگران کلیدی قفقاز و خاورمیانه پشت تریبون یا پشت درهای بسته به رایزنی میپردازند. امسال اما یک تغییر معنادار در سطح حضور هیئت ارمنستانی توجه تحلیلگران را جلب کرد: برای نخستین بار از سال ۲۰۲۲، ایروان تصمیم گرفت وزیر امور خارجه خود را به آنتالیا نفرستد و سطح مشارکت را به معاون وزیر کاهش دهد.
واهان کوستانیان، معاون وزیر امور خارجه ارمنستان، در گفتوگو با خبرنگار سیانان ترک، موضعی صریح و حسابشده اتخاذ کرد. او در پاسخ به این سؤال که آیا مرزهای بسته ارمنستان و ترکیه پیش از انتخابات پیشرو در ارمنستان بازگشایی خواهند شد یا خیر، با قاطعیت اعلام کرد: «جمهوری ارمنستان هم از منظر اراده سیاسی و هم از لحاظ زیرساختهای فنی، در هر لحظه آمادگی کامل دارد تا مرزهای خود را به روی ترکیه باز کند؛ اما تحقق این گام تاریخی تماماً به اراده و تصمیم نهایی طرف ترکیهای بستگی دارد.»
این اظهارات را باید یک پیام روشن دیپلماتیک تلقی کرد. ارمنستان تلاش دارد به افکار عمومی منطقه و جهان نشان دهد که تمام پیشنیازهای لازم را فراهم کرده و توپ را به طور کامل در زمین آنکارا انداخته است. اما پرسش اینجاست: چرا پس از چهار سال گفتوگو، وعدهها همچنان روی کاغذ مانده است؟
چهار سال انتظار، صفر اقدام عملی
دور جدید تلاشهای دیپلماتیک برای عادیسازی روابط میان ایروان و آنکارا از حدود چهار سال پیش آغاز شد. دو طرف فرستادگان ویژهای منصوب کردند: روبن روبینیان از سوی ارمنستان و سردار کیلیچ از سوی ترکیه. چندین دور مذاکره برگزار شد و مهمترین توافق حاصله، طرح بازگشایی مرزهای زمینی مشترک به روی شهروندان کشورهای ثالث و دارندگان گذرنامههای دیپلماتیک بود.
اما این توافق هرگز عملیاتی نشد. مقامات ارمنستان در سال ۲۰۲۳ رسماً اعلام کردند که گذرگاه مرزی «مارگارا» در سمت ارمنستان به طور کامل بازسازی و تجهیز شده و آماده بهرهبرداری است. در اوایل سال جاری نیز رسانههای ترکیه گزارش دادند که زیرساختهای گذرگاه «آلیجان» در خاک ترکیه تکمیل شده و تقریباً آماده افتتاح است. با این حال، هیچ گام عملی و ملموسی برای بازگشایی واقعی مرزها برداشته نشده است.
این وضعیت نشاندهنده نوعی عدم تقارن در ارادههای سیاسی است. از یک سو، ایروان با صدای بلند اعلام آمادگی میکند و از سوی دیگر، آنکارا با سکوت یا تعلل، فرآیند را به تعویق میاندازد.
غیبتهای خبرساز؛ پیامهای پشت پرده
امسال علاوه بر غیبت وزیر خارجه ارمنستان، «روبن روبینیان» فرستاده ویژه و مذاکرهکننده ارشد این پرونده نیز در آنتالیا دیده نمیشد. این در حالی است که وی در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ حضوری فعال و مستمر داشت. غیبت همزمان وزیر و فرستاده ویژه را نمیتوان تصادفی تلقی کرد.
به نظر میرسد ایروان قصد دارد با کاهش سطح مشارکت دیپلماتیک خود در خاک ترکیه، پیام نارضایتی از سرعت پایین پیشرفت مذاکرات را مخابره کند. این یک ابزار رایج در دیپلماسی است: وقتی مذاکرات در مسیر مطلوب پیش نمیرود، طرف مقابل سطح تعامل را کاهش میدهد تا اراده خود برای تغییر وضعیت را نشان دهد.
البته این به معنای توقف کامل دیپلماسی نیست. کوستانیان در حاشیه اجلاس با همتای ترکی خود، بریس اکینجی، دیدار کرد. دو طرف درباره پروژههای مشترک و همگرایی منطقهای گفتگو کردند. همچنین آلن سیمونیان، رئیس مجلس ارمنستان، در استانبول با همتای آذربایجانی خود دیدار کرد تا مسیر توافق صلح را در سطح قوه مقننه پیگیری کند. بنابراین، دیپلماسی در جریان است، اما سرعت آن با خواست ایروان هماهنگ نیست.
بازگشایی مرزها؛ نماد یا واقعیت؟
چرا بازگشایی مرزهای ارمنستان و ترکیه اینقدر مهم است؟ نخست، به دلایل انسانی و اقتصادی. هزاران خانواده ارمنی-ترکی که دههها از هم جدا افتادهاند، منتظر این روز هستند. دوم، به دلیل پیامدهای منطقهای. بازگشایی مرزها میتواند به ایجاد کریدورهای جدید حملونقل و انرژی کمک کند و قفقاز را به آناتولی و فراتر از آن متصل سازد.
اما فراتر از اینها، این مسئله به یک نماد سیاسی تبدیل شده است. برای ارمنستان، بازگشایی مرزها نشانه پایان انزوای اقتصادی و گشایش پنجرهای به سوی جهان غرب از طریق ترکیه است. برای ترکیه، این اقدام میتواند اهرم فشاری در برابر آذربایجان یا حتی روسیه باشد. به همین دلیل، آنکارا عجلهای برای اجرایی کردن توافق ندارد.
جمعبندی: توپ در زمین ترکیه
اظهارات کوستانیان در آنتالیا یک پیام روشن داشت: ارمنستان آماده است، منتظر اقدام ترکیه میماند، اما صبرش نامحدود نیست. کاهش سطح حضور دیپلماتیک و غیبت فرستاده ویژه، نشانههایی از نارضایتی فزاینده ایروان از روند کند و بلاتکلیف مذاکرات است.
اکنون توپ در زمین ترکیه است. اگر آنکارا واقعاً خواهان عادیسازی روابط است، باید گام عملی بردارد و مرزها را باز کند. در غیر این صورت، چهار سال گفتوگو به سرانجامی جز وعدههای روی کاغذ نخواهد رسید و دیپلماسی آنتالیا نیز به تدریج اعتبار خود را به عنوان بستری برای حل بحرانهای قفقاز از دست خواهد داد.
ارمنستان نشان داده که میتواند منتظر بماند، اما سؤال اینجاست: آیا آنکارا حاضر است ریاست این بازی را به عهده بگیرد یا ترجیح میدهد توپ همچنان در زمین خودش بماند؟
