ایروان در جستوجوی جایگاه جدید میان پروژههای ترانزیتی و بحران اسرای جنگی
ارمنستان تلاش میکند با توسعه پروژههای ترانزیتی و جذب سرمایهگذاری خارجی، جایگاه ژئوپلیتیک خود در قفقاز جنوبی را بازتعریف کند. با این حال، همزمانی این رویکرد اقتصادی با بحران اسرای ارمنی در جمهوری آذربایجان نشان میدهد که سیاست خارجی ایروان همچنان در تقاطع فرصتهای اقتصادی و چالشهای امنیتی منطقه قرار دارد.
تحریریه اندیشکده زاویه: ارمنستان در سالهای اخیر تلاش کرده است سیاست خارجی خود را از چارچوبهای سنتی خارج کرده و با تعریف پروژههای اقتصادی و زیرساختی جدید، جایگاه ژئوپلیتیک خود را در قفقاز جنوبی بازتعریف کند. اظهارات اخیر آرارات میرزویان، وزیر امور خارجه این کشور در جریان یک نشست خبری مشترک با وزیر امور خارجه استونی، نشان میدهد که ایروان همزمان دو پرونده حساس را در دستور کار قرار داده است: نخست، توسعه پروژههای ترانزیتی با مشارکت ایالات متحده و دوم، پیگیری مسئله اسرای ارمنی در جمهوری آذربایجان. ترکیب این دو موضوع به خوبی نشان میدهد که سیاست خارجی ارمنستان در حال حرکت میان دو محور متفاوت اما مرتبط است؛ از یک سو تلاش برای تثبیت جایگاه اقتصادی و ترانزیتی در منطقه و از سوی دیگر مدیریت پیامدهای سیاسی و انسانی جنگهای اخیر.
پروژهای که مقامات ارمنستان از آن با عنوان «TRIPP» یاد میکنند، در واقع بخشی از تلاش گستردهتر ایروان برای تبدیل شدن به یکی از حلقههای مهم شبکههای ترانزیتی اوراسیاست. موقعیت جغرافیایی ارمنستان، اگرچه این کشور را در میان بازیگران بزرگ منطقهای قرار داده، اما در عین حال به دلیل بسته بودن مرزها با ترکیه و جمهوری آذربایجان، ظرفیتهای ترانزیتی آن را برای سالها محدود کرده است. اکنون دولت نیکول پاشینیان تلاش میکند با اتکا به پروژههای زیرساختی جدید و جذب سرمایهگذاری خارجی، این محدودیتها را تا حدی جبران کند.
همکاری با ایالات متحده در این زمینه از چند جهت اهمیت دارد. نخست آنکه حضور واشنگتن میتواند به جذب سرمایهگذاران بینالمللی و افزایش اعتماد به پروژههای زیرساختی ارمنستان کمک کند. دوم اینکه چنین همکاریهایی برای ایروان نوعی تنوعبخشی به شرکای خارجی محسوب میشود؛ سیاستی که در سالهای اخیر به یکی از محورهای اصلی دیپلماسی ارمنستان تبدیل شده است. در شرایطی که روابط این کشور با روسیه دستخوش تغییرات قابل توجهی شده و ایروان به دنبال کاهش وابستگی امنیتی و اقتصادی به مسکو است، گسترش همکاری با بازیگران غربی و بینالمللی به عنوان یک گزینه راهبردی مطرح شده است.
با این حال، مسیر اجرای چنین پروژههایی چندان ساده نیست. آنگونه که میرزویان نیز اشاره کرده، این طرح هنوز در مرحله تنظیم اسناد حقوقی و مذاکرات برای دستیابی به توافقات بیندولتی قرار دارد. تجربه پروژههای بزرگ زیرساختی در منطقه نشان داده است که فاصله میان مرحله طراحی تا اجرا میتواند بسیار طولانی باشد. علاوه بر پیچیدگیهای حقوقی، تأمین منابع مالی، هماهنگی با کشورهای همسایه و تضمین امنیت مسیرهای ترانزیتی از جمله چالشهایی است که میتواند سرعت پیشرفت این پروژه را تحت تأثیر قرار دهد.
از همین رو، تأکید وزیر خارجه ارمنستان بر ضرورت مشارکت کشورهای ثالث در پروژه نیز قابل توجه است. واقعیت این است که پروژههای ترانزیتی در مقیاس منطقهای معمولاً تنها زمانی موفق میشوند که شبکهای از سرمایهگذاران، شرکتها و دولتها در آن مشارکت داشته باشند. در چنین شرایطی، ارمنستان تلاش دارد این ابتکار را نه صرفاً یک طرح دوجانبه با آمریکا، بلکه بخشی از شبکه بزرگتر تجارت جهانی معرفی کند؛ شبکهای که از شرق آسیا تا اروپا امتداد دارد.
این رویکرد در واقع تلاشی برای پیوند دادن پروژههای داخلی ارمنستان با روندهای بزرگتر در اقتصاد جهانی است. طی سالهای اخیر، رقابت برای ایجاد کریدورهای حملونقل و مسیرهای جدید تجاری در سراسر اوراسیا شدت گرفته است. ابتکار «کمربند و جاده» چین، کریدور میانی در دریای خزر و پروژههای مختلف اتصال اروپا و آسیا همگی نشان میدهند که زیرساختهای ترانزیتی به یکی از مهمترین عرصههای رقابت ژئوپلیتیکی تبدیل شدهاند. در چنین فضایی، ارمنستان امیدوار است با ارائه خود به عنوان حلقهای در این شبکه، از مزایای اقتصادی و سیاسی آن بهرهمند شود.
با این حال، واقعیتهای ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی همچنان پیچیده باقی مانده است. تنشهای حلنشده میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان، بهویژه پس از تحولات قرهباغ، همچنان بر فضای منطقه سایه انداخته است. مسئله اسرای ارمنی در زندانهای آذربایجان یکی از حساسترین موضوعاتی است که افکار عمومی ارمنستان را تحت تأثیر قرار داده و به یکی از محورهای مهم سیاست داخلی و خارجی این کشور تبدیل شده است.
اظهارات میرزویان مبنی بر نبود خبر جدید درباره وضعیت این اسرا نشان میدهد که این پرونده همچنان در بنبست قرار دارد. برای دولت ارمنستان، آزادی این افراد تنها یک مطالبه انسانی نیست، بلکه به عنوان بخشی از روند اعتمادسازی در مسیر صلح با آذربایجان تلقی میشود. در مقابل، باکو نیز این مسئله را در چارچوب گستردهتر مذاکرات سیاسی و امنیتی با ایروان بررسی میکند.
همین تلاقی مسائل انسانی با رقابتهای ژئوپلیتیکی باعث شده است که روند عادیسازی روابط میان دو کشور بسیار کند و پیچیده پیش برود. هرچند در ماههای اخیر نشانههایی از تلاش برای دستیابی به توافقات جدید دیده شده، اما بیاعتمادی متقابل و فشار افکار عمومی در هر دو کشور همچنان موانع مهمی ایجاد میکند.
در مجموع، سخنان وزیر خارجه ارمنستان تصویری از راهبرد چندلایه این کشور ارائه میدهد؛ راهبردی که در آن توسعه زیرساختهای اقتصادی و مدیریت بحرانهای سیاسی به طور همزمان دنبال میشود. ایروان به خوبی میداند که بدون ثبات منطقهای، تبدیل شدن به یک گذرگاه ترانزیتی معتبر دشوار خواهد بود. در عین حال، پیشرفت اقتصادی و اتصال به شبکههای تجاری جهانی نیز میتواند به تقویت موقعیت ارمنستان در مذاکرات منطقهای کمک کند.
به همین دلیل، آینده سیاست خارجی ارمنستان احتمالاً در همین نقطه تلاقی میان اقتصاد و ژئوپلیتیک شکل خواهد گرفت؛ جایی که پروژههای ترانزیتی، رقابت قدرتهای بزرگ و مسئله صلح در قفقاز جنوبی به طور همزمان بر سرنوشت این کشور تأثیر میگذارند.
