جنگی که ارمنستان و آذربایجان را هم درگیر کرده است

گسترش جنگ ایران و آمریکا اکنون مسیرهای حیاتی تجاری ارمنستان، امنیت انرژی جهان و ثبات منطقه را تحت‌تأثیر قرار داده است. بسته‌شدن مسیر بندرعباس، تهدید دریای سرخ و توقف جریان هلیوم و کود شیمیایی، منطقه قفقاز و حتی اقتصاد جهانی را در آستانۀ بحرانی بی‌سابقه قرار داده است؛ در حالی که نقش ترکیه و آذربایجان نیز وارد مرحله تازه‌ای شده است.

اندیشکده زاویه: وازگن پطروسیان، هماهنگ کننده جنبش مردمی ارمنستان در یادداشتی در دیپلماسی ایرانی نوشت: جنگ ایران و ایالات متحده به بن‌بست نرسیده است. در واقع هیچ جنگی به بن‌بست نمی‌رسد. جنگ‌ها زمانی رخ می‌دهند که روابط و گفتمان دیپلماتیک به پایان رسیده و تنها راه باقی‌مانده برای حل مسائل، جنگ است. این جنگ را ایالات متحده آغاز و تلاش کرد با حذف رهبری نظامی – سیاسی ایران، این کشور را شکست دهد و وادارد که در نظم جدید جهانی کاملاً تابع آن شود و از چین و روسیه فاصله بگیرد، امری که تاکنون موفق به انجام آن نشده است.

آن‌ها توانستند رهبر عالی معنوی کشور ایران و برخی از رهبران نظامی – سیاسی را ترور کنند. در حال حاضر، جنگ در مسیر خود پیش می‌رود و صادقانه بگویم، این روند قابل پیش‌بینی بود، با وجود اینکه ایالات متحده اشتباه تحلیل کرده بود که با حذف رهبری ایران، این کشور تسلیم خواهد شد. ایران تسلیم نشد، زیرا دارای عمق استراتژیک و تمدنی است که غرب از آن بی‌بهره است. آن‌ها نتوانستند وضعیت را به‌درستی ارزیابی کنند و اکنون جنگی را آغاز کرده‌اند که زمانی پایان خواهد یافت که ایران به اهداف خود برسد.

طی ۴۷ سال گذشته، دست‌کم ۸ بار مذاکراتی میان ایران و ایالات متحده برای تنظیم روابط انجام شده، اما هر بار پس از پایان مذاکرات، آمریکا حملات نظامی علیه ایران انجام داده است. در سال ۲۰۱۵، در دوران باراک اوباما، ایران با شش قدرت بزرگ جهان توافقی درباره برنامه هسته‌ای خود امضا کرد، اما دونالد ترامپ آن را لغو کرد و سپس ژنرال قاسم سلیمانی، فرمانده محبوب نظامی ایران را ترور کرد و بقیه ماجرا را همه می‌دانیم. 

همین روند در ژوئن سال گذشته و امسال نیز تکرار شده و ایالات متحده نشان داده است که مذاکره‌کننده قابل اعتمادی نیست و نمی‌توان به هیچ نماینده مذاکره‌ای آن اعتماد کرد.

بر اساس ارزیابی‌های مختلف، حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد از کالاهای ارمنستان از بندرعباس وارد می‌شود. در حال حاضر مسیر ورود کالا از بندرعباس بسته است. بنابراین کالاهایی که به ارمنستان می‌آیند با تأخیر خواهند رسید و از مسیر دریای سرخ منتقل خواهند شد. اگر یمن نیز وارد این جنگ در دریای سرخ شود و این مسیر بسته شود، کالاها مجبور خواهند شد کل قاره آفریقا را دور بزنند و سپس از دریای مدیترانه، دریای سیاه و بندر پوتی به ارمنستان برسند. این به معنای کمبود کالا، به‌ویژه برخی مواد غذایی مانند برنج و همچنین کالاهای دیگری مانند لاستیک خودرو که از چین وارد می‌شوند، خواهد بود.

ایالات متحده اکنون به نقطه‌ای رسیده است که جایی برای عقب‌نشینی ندارد و در حال حاضر تلاش می‌کند دو یا سه مسئله را حل کند. نخست اینکه آن‌ها انتظار نداشتند ایران تنگه هرمز را ببندد و به حوزه تامین انرژی و غذای جهانی ضربه بزند. حدود ۴۷ درصد از کود شیمیایی جهان از تنگه هرمز عبور می‌کند که اکنون بسته شده است.

علاوه بر این، کشورهای عربی، به‌ویژه قطر، حدود ۳۰ درصد هلیوم جهان را تولید می‌کنند. هلیوم تنها گازی برای باد کردن بادکنک نیست، بلکه در رایانه‌های کوانتومی، تولید ریزتراشه‌ها و صنایع نظامی کاربرد حیاتی دارد. اکنون تولید آن در قطر متوقف شده و جهان با کمبود آن مواجه است. اگر جنگ طولانی شود، در حوزه تولید فناوری، هوش مصنوعی، رایانه‌ها و تلفن‌های همراه با مشکلات جدی روبه‌رو خواهیم شد، زیرا هلیوم به‌عنوان ماده خنک‌کننده فوق‌سرد در این صنایع استفاده می‌شود. این وضعیت می‌تواند به بحرانی جهانی تبدیل شود.

در چنین شرایطی، احتمال اینکه آذربایجان به ایران حمله کند بسیار نزدیک به صفر است. اقداماتی که الهام علیف، رئیس جمهوری آذربایجان، در روزهای نخست جنگ انجام داد، از جمله حمله دو پهپاد به نخجوان، در واقع تلاشی بود تا وی به ایالات متحده و دیگران نشان دهد که ورود مستقیم به جنگ برایش بسیار پرهزینه خواهد بود. بنابراین ترجیح می‌دهد درگیر جنگ نشود و صرفاً قلمرو خود را برای فعالیت‌های اطلاعاتی یا پرواز پهپادها برای حمله به تهران و مناطق شمالی ایران در اختیار بگذارد. به همین دلیل احتمال ورود مستقیم آن بسیار کم است.

در مقابل، احتمال دخالت ترکیه در جنگ تا حدی بیشتر است، زیرا در خاک این کشور دو پایگاه بزرگ هوایی و اطلاعاتی فعال هستند که هواپیماهای آمریکایی از آن‌ها برای عملیات شناسایی علیه ایران استفاده می‌کنند. یکی از این موارد، پرواز ۱۲ ساعته یک هواپیمای شناسایی نوع آواکس ناتو در امتداد مرز ایران و ترکیه بود که می‌تواند تا عمق ۱۵۰ تا ۲۰۰ کیلومتری را رصد کند.

 بنابراین ترکیه به‌نوعی درگیر جنگ است، اما اگر جنگ زمینی رخ دهد – که احتمال آن کم است – ترکیه قطعاً یکی از بازیگران فعال خواهد بود. در آن صورت، کل منطقه به جهنمی برای همه تبدیل خواهد شد.