پیامدهای منطقهای و امنیتی فروش پهپادهای V-BAT به ارمنستان برای ایران
موقعیت جغرافیایی ارمنستان و مرز طولانی آن با ایران، این کشور را به گزینهای ایدهآل برای استقرار سامانههای پایش بلندمدت تبدیل کرده است. با توجه به قابلیت V-BAT در پروازهای طولانی و برد بالای آن، این نگرانی وجود دارد که دادههای جمعآوری شده توسط این سامانهها در اختیار نهادهای اطلاعاتی – امنیتی آمریکا و متحدانش برای پایش مرزهای ایران و حتی اهداف داخلی ارمنستان (با توجه به تنوع قومی در مناطق مرزی) قرار گیرد.
برسام محمدی – کارشناس مسائل منطقه
اندیشکده زاویه: در چارچوب تحولات ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی و در جریان سفر اخیر جی دی ونس، معاون رئیسجمهور ایالات متحده، به ایروان، آمریکا رسماً از فروش ۱۱ میلیون دلاری پهپادهای شناسایی V-BAT به ارمنستان خبر داد. این معامله که ذیل برنامه فروش نظامی خارجی (FMS) و در ادامه رزمایشهای موسوم به “ایگل پارتنر” انجام شده، اگرچه از منظر فناوری حائز اهمیت است، اما ابعاد آن فراتر از یک قرارداد تسلیحاتی ساده بوده و نیازمند واکاوی دقیقتری است.
محدودیت کمی و نابرابری راهبردی در برابر آذربایجان
پهپاد V-BAT یک سامانه هوایی بدون سرنشین عمودپرواز با قابلیت پرواز بیش از ۱۲ ساعت، سقف پرواز ۶۰۰۰ متر و برد عملیاتی ۶۴۸ مایل دریایی است. وزن این پهپاد حدود ۷۰-۷۵ کیلوگرم بوده و قادر به حمل محموله تا ۱۸ کیلوگرم است.
با بودجه مصوب ۱۱ میلیون دلاری و با توجه به قیمت حدوداً ۱ میلیون دلاری هر فروند، ارمنستان حداکثر توانایی خرید ۱۰ تا ۱۲ فروند از این پهپادها را خواهد داشت. این تعداد در مقایسه با توانمندی جمهوری آذربایجان که میلیاردها دلار برای خرید سامانههای پیشرفتهتر (اعم از پهپادهای تهاجمی و شناسایی ترکی، اسرائیلی و غیره) هزینه کرده، ناچیز است.
ضمن اینکه با امضای منشور مشارکت راهبردی میان آمریکا و آذربایجان در همین ایام، باکو نیز به افق جدیدی از همکاریهای دفاعی و امکان خرید مستقیم محصولات دفاعی از آمریکا دست یافته است. بنابراین، این معامله به هیچوجه نمیتواند موازنه قدرت منطقهای را به نفع ایروان تغییر دهد و صرفاً جنبه نمادین و آغاز روند تنوعبخشی به منابع تسلیحاتی ارمنستان را دارد.
قابلیتهای فنی؛ از شناسایی صرف تا کاربرد دوگانه تهاجمی
پهپادV-BAT در نگاه اول یک سامانه شناسایی، نظارت و جمعآوری اطلاعات است که در محیطهای جنگ الکترونیک و شرایط مسدود شدن GPS آزمایش شده و در اوکراین عملکرد موفقیتآمیزی داشته است. سیستم نرمافزاری Hivemind این پهپاد که مبتنی بر هوش مصنوعی است به آن سطح بالایی از خودمختاری عملیاتی میدهد.
با این حال، نکته حائز اهمیت، قابلیت تسلیح این سکوی هوایی است. طبق گزارشهای فوریه ۲۰۲۶، شرکت Shield AI توافقنامهای برای مسلح کردن پهپادهای V-BAT به موشکهای هدایتشونده L-MDM ساخت شرکت کره جنوبی LIG Nex1 امضا کرده است. این موشکها که مخصوص پهپادها طراحی شدهاند، با هدایت لیزری قادر به اصابت به اهداف ثابت و متحرک هستند. پیشتر نیز امکان نصب مهماتی از جمله بمبهای Hatchet بر روی این پهپاد وجود داشت. بنابراین V-BAT صرفاً یک سکوی شناسایی نیست و پتانسیل تبدیل شدن به یک سامانه رزمی “کروز” را داراست.
اهداف ژئوپلیتیک واشنگتن و پیوند آن با امنیت ایران
تحلیلگران معتقدند معامله V-BAT بخشی از یک پازل بزرگتر برای نفوذ و تثبیت حضور آمریکا در قفقاز جنوبی و حاشیهسازی از نفوذ روسیه و ایران است. این معامله در شرایطی انجام میشود که ایالات متحده همزمان توافقنامه همکاری هستهای غیرنظامی با ارمنستان را نهایی کرده و پروژه کلان “فایربرد” شامل سرمایهگذاری در زیرساختهای هوش مصنوعی و صادرات تراشههای پیشرفته NVIDIA به ایروان را در دستور کار دارد.
موقعیت جغرافیایی ارمنستان و مرز طولانی آن با ایران، این کشور را به گزینهای ایدهآل برای استقرار سامانههای پایش بلندمدت تبدیل کرده است. با توجه به قابلیت V-BAT در پروازهای طولانی و برد بالای آن، این نگرانی وجود دارد که دادههای جمعآوری شده توسط این سامانهها در اختیار نهادهای اطلاعاتی – امنیتی آمریکا و متحدانش برای پایش مرزهای ایران و حتی اهداف داخلی ارمنستان (با توجه به تنوع قومی در مناطق مرزی) قرار گیرد. کارشناسان هشدار میدهند که واشنگتن تلاش خواهد کرد ایروان را در اقدامات نظارتی و اطلاعاتی علیه تهران درگیر کند و این پهپادها ابزاری کلیدی برای این منظور هستند.
نکته مهم دیگر، فرمول جدید آمریکا در قفقاز جنوبی با عنوان “منابع در برابر فناوری” است. در این معادله، آذربایجان به عنوان تأمینکننده منابع انرژی و کریدورهای ترانزیت برای امروز آمریکا اهمیت دارد، در حالی که ارمنستان به عنوان سکوی فناوری و آینده نفوذ واشنگتن در منطقه تعریف شده است. فروش V-BAT، امضای قرارداد هستهای و سرمایهگذاری در هوش مصنوعی، همگی حلقههای این زنجیره هستند.
نتیجهگیری
خرید پهپادهای V-BAT برای ارمنستان یک دستاورد تاکتیکی و آغازگر مسیر تنوعبخشی به منابع تسلیحاتی و کاهش وابستگی به روسیه محسوب میشود. اما از نظر کمی، تأثیر چندانی بر موازنه قدرت نظامی با آذربایجان ندارد. با این حال، ابعاد این معامله فراتر از یک خرید ساده است و نشاندهنده تغییر راهبرد آمریکا از اعلامیههای کاغذی به پروژههای عملی و سرمایهگذاری بلندمدت در ارمنستان میباشد.
نگرانی اصلی برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، کاربرد احتمالی این سامانهها و سایر تجهیزات پیشرفته اطلاعاتی – نظارتی که در آینده در اختیار ارمنستان قرار خواهد گرفت، علیه منافع و امنیت کشور در چارچوب راهبرد کلان آمریکا در قفقاز جنوبی است. ورود تجهیزات پیشرفته غربی به همسایگی ایران، به ویژه در منطقهای که پیشتر تحت تأثیر فناوریهای شرقی بود، معادلات امنیتی را پیچیدهتر کرده و نیازمند رصد و هوشیاری دقیق است.
