پیامدهای تحرکات اخیر دولت آمریکا در قفقاز جنوبی

طرح پیشنهادی دولت ترامپ برای ایجاد کریدور زنگزور و انعقاد پیمان صلح بین ارمنستان و آذربایجان، نه تنها بن‌بست مناقشه قره‌باغ را تا حدی می‌شکند، بلکه نقشه ژئوپلیتیک قفقاز را تغییر می‌دهد. این طرح که با اجاره ۹۹ساله کریدور و حضور نظامی ایالات متحده همراه است، پیامدهای عمیقی برای بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای از جمله روسیه، ایران، ترکیه و چین دارد.

رادمهر رضایی کارشناس مسائل قفقاز جنوبی

اندیشکده زاویه: پس از سال‌ها سیاست‌های مبهم ایالات متحده در قبال آسیای مرکزی و قفقاز، دولت ترامپ گام بزرگی برای ارتقای حضور ایالات متحده در قفقاز برداشته و انگیزه‌ای قوی برای انعقاد پیمان صلح بین ارمنستان و آذربایجان و همچنین ایجاد کریدور میانی بین آسیا و اروپا دارد.

در این میان، چون کریدور زنگزور از ارمنستان عبور می‌کند، در مذاکرات صلح ایروان و باکو برای پایان دادن به مناقشه قره‌باغ کوهستانی، محل اختلاف بوده است. اپوزیسیون ملی‌گرای داخلی در ارمنستان شدیدا به درخواست آذربایجان برای این کریدور که آن را به نخجوان و ترکیه متصل می‌کند و مزایای اقتصادی بالقوه بزرگی برای هر دو کشور دارد، اعتراض کرده است.

پیامدها

احتمالاً، پیشنهاد ترامپ می‌تواند راهی برای خروج از بن‌بست فعلی ارائه دهد. واشنگتن هزینه اجاره ۹۹ساله این کریدور را به ارمنستان پرداخت می‌کند و رسماً به حاکمیت ارمنستان احترام می‌گذارد. در ازای آن، به ایالات متحده کنترل عملیاتی بر منطقه را داده و به آن اجازه می‌دهد تا برای حفظ کریدور و تأمین امنیت، نیروهایش را مستقر کند. ارمنستان پیش از این نیز از مدیریت کشور ثالث بر کریدور به شرط احترام بر حاکمیت آن استقبال کرده بود.

همچنین، آذربایجان توانایی عملی برای ارتباط با نخجوان و عملیاتی کردن مسیرهای عبوری از این قلمرو را به دست می‌آورد. یک مسیر تجاری زمینی کارآمد و امن به ترکیه، اروپا و شام، گامی بزرگ در جهت تکمیل کریدور میانی از چین به اروپا است و به آذربایجان اجازه می‌دهد به عنوان یک واسطه کلیدی در این مسیر سود ببرد.

ارمنستان نیز برای مقابله با مخالفان داخلی خود و پایان دادن به وضعیت جنگی، به صلح نیاز دارد تا بتواند روابط خود را با ترکیه از سر بگیرد و از گسترش کریدورهای تجاری بین‌المللی به قفقاز بهره‌مند شود.

این توافق همچنین هر دو کشور را تشویق می‌کند تا به سرعت به سمت یک معاهده صلح حرکت کنند که در آن طرفین و کشورهای همسایه، از جمله آسیای مرکزی، از نظر اقتصادی و سیاسی سود ببرند.

پیروزی‌های آذربایجان در سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۳، به علاوه فشار جنگ در اوکراین، روسیه را مجبور به عقب‌نشینی در قفقاز و مناطق دیگر کرده است. این توافق احتمالاً موضع دولت پاشینیان را در برابر طرفداران داخلی روسیه تقویت خواهد کرد. علاوه بر این، پیشنهاد ترامپ، با ایجاد مبنایی برای تکمیل کریدور میانی، تلاش‌های فزاینده روسیه برای ایجاد یک کریدور تجاری بین‌المللی شمال-جنوب (INSTC) از هند به ایران، آسیای مرکزی و روسیه را تضعیف می‌کند. با وجود تلاش‌های دیپلماتیک اخیر روسیه، این مسیر پیشنهادی به هیچ وجه به اندازه «ابتکار کمربند و جاده» چین که به کریدور میانی متکی است و روسیه را دور می‌زند، کامل نیست.

در این میان، ترکیه از طریق این توافق به دستاوردهای بزرگی دست خواهد یافت که در راستای بهبود روابط خود با واشنگتن است. همچنین، کمک‌های بزرگ ترکیه به ارتش آذربایجان و توافق اتحاد با آن، نقش و حضور آن در قفقاز را تقویت می‌کند. در واقع، این راه حل پیشنهادی ایالات متحده، دسترسی و قدرت ترکیه در قفقاز را افزایش می‌دهد و با توجه به افزایش جایگاه چندوجهی ترکیه در قفقاز و آسیای مرکزی، اهمیت فزاینده‌ای به آنکارا می‌بخشد.

فراتر از پیامدهای جدی برای بازیگران محلی، این پیشنهاد پیامدهای معناداری برای بازیگران فراتر از قفقاز نیز در پی دارد. به عنوان مثال، ایران آن را مغایر با منافع ملی خود محسوب می‌کند. همچنین، تکمیل کریدور میانی با کمک ایالات متحده، به معنای حضور پایدار ایالات متحده در مرز شمالی ایران خواهد بود.

در مقابل، چین از این توافق سود می‌برد. زیرا اگر محقق شود، انگیزه قوی برای تحقق طرح کمربند و جاده چین و کریدور میانی آن ایجاد خواهد کرد. همچنین، این طرح جایگاه اقتصادی چین در قفقاز به ویژه با توسعه بندر آناکلیا در گرجستان تقویت می‌کند. چین سرمایه‌گذاری اقتصادی و سیاسی قابل توجهی را در ترکیب مسیرهای اصلی تجارت و حمل و نقل زمینی و دریایی کرده است و در صورت اجرا، نمونه دیگری از نفوذ و جایگاه چین در اوراسیا به قیمت تضعیف روسیه خواهد بود.

این کریدور، به اتحادیه اروپا فرصتی برای گسترش حضور خود در ارمنستان و قفقاز می‌دهد. ارمنستان دموکرات و رها از کابوس ناگورنو – قره‌باغ، اکنون به دنبال عضویت در اتحادیه اروپا است. اتحادیه اروپا همچنین مقادیر زیادی نفت و گاز آذربایجان را خریداری می‌کند تا چشم‌انداز صلح در قفقاز به نفع آن نیز باشد. اتحادیه اروپا همچنین از تکمیل کریدور میانی که یک مسیر زمینی امن برای تجارت به/ از قفقاز، آسیای مرکزی و چین فراهم می‌کند، سود خواهد برد.

نتیجه‌گیری

در مجموع، مسیر ترامپ اولین ابتکار عمل بزرگ ایالات متحده در قفقاز و آسیای مرکزی از زمان کمک دولت کلینتون به توسعه خط لوله باکو – جیحان برای اتصال نفت ماوراء قفقاز به بازارهای اروپا است. اگر این پروژه اجرا شود، احتمالاً قفقاز و آسیای مرکزی فرصت‌های واقعی و فراوانی را برای افزایش نفوذ اقتصادی و سیاسی واشنگتن فراهم می‌کنند.

همچنین، این پروژه احتمالا نشان‌دهنده آگاهی روزافزون ایالات متحده از اهمیت راهبردی قفقاز و آسیای مرکزی است که هم خواهان تعامل مداوم با واشنگتن هستند و هم چشم‌اندازهای جدید و هیجان‌انگیزی در مورد انرژی، عناصر کمیاب، تجارت، سرمایه‌گذاری، همکاری‌های زیست‌محیطی در مقیاس بزرگ و همکاری‌های امنیتی ارائه می‌دهند. این آگاهی تاکنون در سیاست ایالات متحده وجود نداشته است.