تغییرات ژئوپلیتیکی در قفقاز جنوبی؛ راهبرد جدید آمریکا علیه ایران، روسیه و چین

ورود آمریکا به بحران قفقاز جنوبی، راهبرد جدیدی در مقابله با ائتلاف ایران، روسیه و چین است که با تمرکز بر “دالان زنگزور” و احداث “گذرگاه داوود”، منافع ژئواقتصادی و ژئوپلیتیکی این سه کشور را به چالش می‌کشد و منطقه را در آستانه تحولات جدیدی قرار داده است.

اندیشکده زاویه – گزارش اختصاصی: ورود مستقیم ایالات متحده به بحران قفقاز جنوبی، به ویژه در مناقشه بین ارمنستان و آذربایجان بر سر “دالان زنگزور”، اگرچه اهداف متعدد و مهمی دارد، اما از یک منظر نشان‌دهنده راهبردی جدید واشنگتن برای مقابله با ائتلاف اقتصادی سه‌جانبه ایران، روسیه و چین است. اظهارات اخیر سفیر آمریکا در ترکیه، تام باراک، در خصوص لبنان و قفقاز جنوبی، زنگ خطر را برای کشورهای منطقه، به‌ویژه ایران و ترکیه، به صدا درآورده است. این سخنان که از سوی کاخ سفید بیان شده، دو هدف اصلی را دنبال می‌کند: اول، تضعیف نفوذ ایران از طریق تمرکز بر نظام ایران و محدود کردن نقش منطقه‌ای تهران و دوم، بازتعریف نفوذ منطقه‌ای ترکیه از سوریه تا آسیای مرکزی.

پیشنهاد آمریکا به لبنان مبنی بر مبادله اراضی با اسرائیل و احداث “گذرگاه داوود”، از دیدگاه تهران، طرحی برای خنثی کردن توجیه حزب‌الله برای حفظ سلاح و تحقق رویای دیرینه اسرائیل برای رسیدن به مرزهای ایران است. این پروژه در صورت اجرا، می‌تواند “کمربند آتش” ایران را با “کمربندی اسرائیلی” پاسخ دهد و با بهره‌گیری از نفوذ اسرائیل در آذربایجان، ایران را در محاصره قرار دهد. علاوه بر این، احداث “پل ترامپ” (نام پیشنهادی برای دالان زنگزور)، جایگزین دالان تاریخی “ارس” خواهد شد که منافع ژئواقتصادی ایران را به شدت تهدید می‌کند.

از سوی دیگر، اجرای این پروژه، تفاهم‌های آنکارا با نیروهای کرد و احزاب مخالف داخلی را با چالش روبرو می‌کند. دسترسی اسرائیل به شرق سوریه می‌تواند منجر به توافق‌های علنی با نیروهای کرد شده و جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای ترکیه را با ابهام مواجه سازد. همچنین، احداث “دالان زنگزور” به ترکیه این امکان را می‌دهد تا “هلال ترک” را با اتصال به کشورهای ترک‌زبان آسیای مرکزی، پاکستان، هند، چین و افغانستان، محقق سازد که این امر به معنای تسلط آنکارا بر قلب منطقه و در نتیجه محاصره منافع ژئواقتصادی ایران خواهد بود. با این حال، تهران معتقد است بهره‌بردار واقعی این پروژه، آمریکا و اسرائیل هستند که حضور در قفقاز و آسیای میانه را گامی در جهت سرنگونی نظام ایران می‌دانند.

ورود مستقیم آمریکا به بحران قفقاز جنوبی، پیامی به روسیه است؛ اگر پروژه “دالان زنگزور” تحت مدیریت واشنگتن یا ناتو قرار گیرد، مسکو با آن مخالفت خواهد کرد، چرا که قفقاز جنوبی “حیاط خلوت” روسیه محسوب می‌شود. با این حال، موافقت یا سکوت تاکتیکی مسکو به میزان هماهنگی این پروژه با منافع ژئوپلیتیکی روسیه و هدف آن در انزوای ایران و چین بستگی دارد. علاوه بر این، اجرای پروژه “دالان زنگزور” تهدیدی برای طرح راهبردی “کمربند و جاده” چین محسوب می‌شود. این دالان رقیب جدی پروژه‌های چین در منطقه دریای خزر خواهد بود و ممکن است مسیرهای ترانزیتی شرق به غرب را تحت تأثیر قرار دهد و سرمایه‌گذاری چین در منطقه را تهدید کند.

در مجموع، طرح جدید آمریکا در قفقاز جنوبی، گامی در جهت محاصره ائتلاف اقتصادی ایران، روسیه و چین تلقی می‌شود. این کشورها با چالشی جدی برای ناکام گذاشتن یا خنثی کردن پیامدهای این پروژه روبرو هستند. در این میان، ایران و ترکیه علیرغم نگرانی‌های مشترک، ممکن است در رویکرد خود نسبت به این پروژه، منافع متفاوتی را دنبال کنند.