ترکیه و صعود تسلیحاتی در جهان اسلام؛ خیز بلند آنکارا برای نفوذ استراتژیک
آنکارا با رشد ۱۰۳ درصدی صادرات تسلیحات در دوره ۲۰۲۰-۲۰۲۴، به جمع ۱۱ صادرکننده برتر جهان پیوسته است. این موفقیت چشمگیر، عمدتاً مدیون تولید پهپادهای بایراکتار TB2 و Akıncı است که به بیش از ۳۰ کشور، بهویژه کشورهای اسلامی، صادر شدهاند. قراردادهای پرسود با امارات، پاکستان و عربستان سعودی، ترکیه را در مسیر تبدیل شدن به یک کشور مهم منطقهای مستقل در حوزه تسلیحات قرار داده است.
علی خوانساری، پژوهشگر روابط بینالملل
اندیشکده زاویه: در سالهای اخیر، ترکیه بهگونهای چشمگیر در عرصه صادرات تسلیحات رشد کرده و توانسته است از یک بازیگر حاشیهای، به یکی از صادرکنندگان اصلی سلاح در منطقه و جهان تبدیل شود. براساس گزارش مؤسسه صلح استکهلم، صادرات تسلیحات ترکیه در دوره ۲۰۲۴–۲۰۲۰ نسبت به بازه ۲۰۱۹–۲۰۱۵ با رشد بیسابقه ۱۰۳ درصدی مواجه شده و سهم این کشور از بازار جهانی از ۰.۸ درصد به ۱.۷ درصد افزایش یافته است. این رشد، ترکیه را به رتبه یازدهم بزرگترین صادرکنندگان تسلیحات در جهان رسانده است؛ جایگاهی که پیشتر تنها در اختیار قدرتهای نظامی باسابقه بود.
موفقیت ترکیه در عرصه صادرات نظامی، بیش از هر چیز مدیون تولید و فروش پهپادهایی نظیر Bayraktar TB2 و Bayraktar Akıncı است. شرکت «بایکر» اعلام کرده است که پهپادهای تولیدی این شرکت تاکنون به بیش از ۳۰ کشور جهان صادر شدهاند؛ عمدتاً کشورهایی با اکثریت مسلمان که با چالشهای امنیتی مواجه هستند.
در میان خریداران اصلی تسلیحات ترکیه، نام کشورهایی مانند امارات با سهم ۱۸ درصد، پاکستان با ۱۰ درصد و قطر با ۹.۹ درصد به چشم میخورد؛ از جمله نمونههای شاخص این روند، میتوان به قرارداد فروش ۱۲۰ فروند Bayraktar TB2 به امارات به ارزش تقریبی ۲ میلیارد دلار و همچنین توافق تسلیحاتی با عربستان سعودی برای تحویل پهپادهای Bayraktar Akıncı به ارزش بیش از ۳ میلیارد دلار اشاره کرد. این قراردادها از سوی مقامات آنکارا بهعنوان بزرگترین صادرات دفاعی تاریخ ترکیه معرفی شدهاند.
نکته مهمتر اما، جهتگیری صادراتی این تسلیحات است. برخلاف بسیاری از صادرکنندگان تسلیحات که بیشتر به بازارهای غربی یا مشتریان ثابت وابستهاند، ترکیه بازارهای نوظهور و بهویژه کشورهای اسلامی و همسایههای منطقهای را هدف قرار داده است. از آفریقا تا قفقاز و از خلیج فارس تا آسیای مرکزی، پهپادها و سامانههای دفاعی ترکیه در درگیریهای واقعی بهکار گرفته شدهاند و عملکرد نسبتاً مؤثری داشتهاند.
دلایل و ابعاد راهبردی صعود تسلیحاتی ترکیه
صعود تسلیحاتی ترکیه را باید در بستر راهبردیتری دید. اعمال محدودیتهای تسلیحاتی از سوی غرب، بهویژه آمریکا به انگیزهای تبدیل شده است تا ترکیه در حوزه تولید داخلی تجهیزات دفاعی سرمایهگذاری گستردهای انجام دهد. در این راستا، پهپادها بهعنوان ابزار قدرت ارزان، قابل دسترس و مؤثر، در اولویت قرار گرفتند.
از سوی دیگر، نمایش موفق پهپادهای ترکیه در نبردهایی چون قرهباغ، لیبی، سوریه و حتی اوکراین، باعث شده است کارنامه عملیاتی این محصولات تقویت شود.
پیامدهای ژئوپلیتیکی، امنیتی و ایدئولوژیک
ترکیه با اتکا به صادرات نظامی، نهتنها جایگاه اقتصادی خود را تقویت کرده، بلکه در حال بازتعریف نقش ژئوپلیتیکی، ایدئولوژیک و امنیتی خود در جهان اسلام است. این روند پیامدهایی چندلایه برای منطقه و بهویژه کشورهای اسلامی به همراه دارد:
۱. تغییر موازنه قدرت در غرب آسیا و مناطق پیرامونی
ورود فعال ترکیه به بازار تسلیحات، نظم سنتی غرب آسیا و شمال آفریقا را که پیشتر در اختیار قدرتهایی چون آمریکا، روسیه، فرانسه و اسرائیل بود، دچار دگرگونی کرده است و دیگر بازیگران منطقهای نظیر ایران، اسرائیل و عربستان ناچارند نقش تسلیحاتی و نفوذ ترکیه را در معادلات امنیتی خود لحاظ کنند.
۲. افزایش وابستگی نظامی و امنیتی جهان اسلام به ترکیه
کشورهایی مانند پاکستان، آذربایجان، قطر، امارات و عربستان که پیشتر به تجهیزات غربی متکی بودند، اکنون بهسوی ترکیه گرایش یافتهاند. این وابستگی، بسته به ماهیت روابط دوجانبه، میتواند دو نتیجه متفاوت داشته باشد:
- در برخی موارد، وابستگی فنی و لجستیکی ممکن است قدرت چانهزنی این کشورها را کاهش دهد.
- در عوض، در چارچوبی از همکاری برابر و غیرسلطهگر، میتواند فرصتهایی تازه برای همافزایی راهبردی با آنکارا فراهم کند.
۳. فرصت برای الگوسازی خوداتکایی نظامی
صعود ترکیه، بهویژه برای کشورهای اسلامی که با تحریم یا بیاعتمادی به غرب مواجهاند، الهامبخش شده است. آنکارا الگویی از «استقلال راهبردی از طریق خوداتکایی در امنیت» ارائه میدهد که میتواند مشوق سرمایهگذاری بومی در صنایع دفاعی در سایر کشورهای مسلمان باشد.
۴. رقابت ایدئولوژیک و صدور گفتمان
ترکیه در کنار صادرات سختافزار نظامی، در حال ترویج یک مدل از اسلامگرایی مدرن و ملیگرای عملگرا است. این گفتمان، که آمیزهای از ناسیونالیسم ترک، اقتدارگرایی تکنوکراتیک و هویت اسلامیست، در برخی جوامع اسلامی با استقبال روبرو شده و در برخی دیگر، با حساسیت و حتی مقاومت مواجه است. از این منظر، صادرات تسلیحات ترکیه تنها مادی نیست، بلکه حامل پیامهای فرهنگی و ایدئولوژیک نیز هست.
۵. بازسازی قدرت ترکیه با ترکیب ابزارهای سخت و نرم
آنکارا امروز از تلفیق مؤثر دیپلماسی نظامی، حضور رسانهای و نفوذ فرهنگی استفاده میکند تا قدرت نرم-سخت خود را بازآفرینی کند. این مدل، ترکیه را به بازیگری چندساحتی در جهان اسلام تبدیل کرده که نهفقط تسلیحات، بلکه سبک رهبری، گفتمان و ائتلافسازی نیز صادر میکند.
۶. تهدید ضمنی برای ساختار ناتو و غرب
صعود مستقل ترکیه در حوزه نظامی، نگرانیهایی را در میان متحدان غربی و ناتویی آنکارا ایجاد کرده است. فروش تسلیحات به کشورهایی مانند پاکستان، افغانستانِ پساطالبان، و کشورهای آفریقایی، این تصور را تقویت کرده که ترکیه در حال شکلدهی به ائتلافهای موازی در دل جهان اسلام است؛ ائتلافهایی که گاه ممکن است در تعارض با اهداف امنیتی غرب و ناتو قرار گیرند.
جمعبندی
ترکیه اکنون فراتر از یک بازیگر منطقهای صرف عمل میکند؛ آنکارا با بهرهگیری از صنایع دفاعی بومی و تمرکز بر نیازهای امنیتی کشورهای مسلمان، در حال بازتعریف نقش خود بهعنوان یک قدرت میانه در نظام بینالملل است. اگرچه مسیر پیشروی ترکیه با چالشهایی نظیر فشارهای غرب، رقابت با قدرتهای بزرگتر و محدودیتهای فناوری همراه خواهد بود، اما روند فعلی نشان میدهد که پروژه «قرن ترکیه» تنها یک شعار انتخاباتی نبوده؛ بلکه نمایانگر جهتی راهبردی در سیاست خارجی و دفاعی این کشور است.
رشد چشمگیر ترکیه در صادرات تسلیحات، بخشی از استراتژی کلان این کشور برای تثبیت جایگاهش بهعنوان قدرتی منطقهای، مستقل و با پشتوانه صنعتی و امنیتی بومی است. این روند برای کشورهای اسلامی فرصتی فراهم کرده تا سیاستهای امنیتی خود را بازنگری کنند و در عین حال هشداری است درباره رقابتهای نوظهور در حوزه نفوذ منطقهای.
