بررسی پیامدهای امنیتی پروژه صلح ترکیه برای امنیت ملی ایران در نشست اندیشکده زاویه

پروژه صلح ترکیه چه پیامدهایی برای امنیت ملی ایران و آینده فعالیت گروه‌های مسلح کردی دارد؟ در نشست تخصصی اندیشکده زاویه که با همکاری مؤسسه تاریخ و فرهنگ دیار کهن برگزار شد، کارشناسان ضمن بررسی چالش‌های خلع سلاح پ‌ک‌ک، مواضع احزاب ترکیه و تحرکات پژاک، موانع ساختاری صلح و تأثیر احتمالی این تحولات بر امنیت مرزهای غربی ایران را تشریح کردند.

اندیشکده زاویه: نشست تخصصی «تأثیر و پیامدهای امنیتی فرآیند پروژه صلح ترکیه بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران» روز چهارشنبه ۲۹ مهرماه ۱۴۰۵، با همکاری اندیشکده مطالعات راهبردی زاویه و مؤسسه تاریخ و فرهنگ دیار کهن به‌صورت برخط برگزار شد. در این نشست، محمد آجار، تحلیلگر مسائل ترکیه، دکتر هوشنگ شیخی، پژوهشگر مسائل ترکیه و کردها و دکتر حسن صادقیان به بررسی ابعاد سیاسی، امنیتی و ساختاری پروژه صلح ترکیه پرداختند. سهیل فرهمند نیز چالش‌های خلع سلاح حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) و آینده این فرایند را مورد توجه قرار داد.

محور اصلی نشست، بررسی پروژه موسوم به «ترکیه بدون ترور»، موانع تحقق صلح پایدار و پیامدهای احتمالی آن برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، به‌ویژه در ارتباط با فعالیت گروه‌های مسلح کردی در مناطق مرزی و اقلیم کردستان عراق بود.

رقابت‌های سیاسی و چالش‌های پروژه صلح ترکیه

محمد آجار با بررسی وضعیت نیروهای کردی در ترکیه، سوریه و عراق، تأکید کرد که تضعیف موقعیت سیاسی و نظامی برخی گروه‌های کردی الزاماً به معنای پایان منازعات نیست. به اعتقاد وی، تحولات میدانی، رقابت‌های سیاسی و اختلاف دیدگاه بازیگران مختلف همچنان بر آینده پروژه صلح تأثیرگذار خواهد بود.

آجار با اشاره به مواضع متفاوت احزاب سیاسی ترکیه، رقابت بر سر نحوه اجرای توافق‌های احتمالی و تعیین شرایط خلع سلاح را از چالش‌های مهم این فرایند دانست. وی توضیح داد که موفقیت پروژه «ترکیه بدون ترور» صرفاً به تصمیم دولت یا اعلام آمادگی گروه‌های مسلح وابسته نیست، بلکه مستلزم تعامل میان دولت، احزاب مخالف و جریان‌های کردی است.

وی همچنین تأکید کرد که تحولات منطقه‌ای، به‌ویژه وضعیت گروه‌های کردی در سوریه و عراق، می‌تواند بر روند مذاکرات و امکان دستیابی به توافقی پایدار تأثیر بگذارد.

پژاک و پیامدهای امنیتی پروژه صلح برای ایران

دکتر هوشنگ شیخی با تمرکز بر پیامدهای امنیتی پروژه صلح ترکیه برای جمهوری اسلامی ایران، به بررسی وضعیت گروه‌های مسلح کردی معارض ایران، به‌ویژه پژاک، پرداخت.

وی با اشاره به تحرکات منتسب به پژاک در مناطق غربی کشور، بر ضرورت تفکیک میان مواضع اعلامی این گروه‌ها درباره مذاکره و صلح با رفتار عملی و میدانی آنان تأکید کرد. به گفته شیخی، ادعای تمایل به گفت‌وگو به‌تنهایی نمی‌تواند نشانه تغییر راهبرد گروه‌های مسلح باشد و ارزیابی این موضوع نیازمند بررسی اقدامات عملی و میزان پایبندی آنان به تعهدات احتمالی است.

شیخی همچنین با اشاره به تفاوت‌های ساختاری میان پ‌ک‌ک و گروه‌های کردی مسلح معارض ایران، فقدان مرکزیت واحد، اختلاف در اهداف سیاسی و تنوع ایدئولوژیک را از موانع شکل‌گیری روندی یکپارچه برای مذاکره و خلع سلاح دانست.

وی تأکید کرد که توافق احتمالی دولت ترکیه با پ‌ک‌ک لزوماً به معنای تغییر رفتار سایر گروه‌های کردی منطقه نخواهد بود. ازاین‌رو، بررسی پیامدهای امنیتی این روند برای ایران باید براساس ساختار تشکیلاتی، اهداف سیاسی، ارتباطات خارجی و عملکرد میدانی هر گروه صورت گیرد.

چهار مانع ساختاری در مسیر صلح پایدار

دکتر حسن صادقیان در سخنان خود چهار مانع اساسی شامل بوروکراتیزه‌شدن فرایند صلح، تعدد بازیگران دارای قدرت وتو، تضعیف اجماع دموکراتیک و بازتولید منافع بسته سیاسی را بررسی کرد.

وی هشدار داد که محدودشدن مذاکرات به تصمیم‌های امنیتی و اداری می‌تواند مشارکت واقعی جامعه را کاهش دهد و زمینه شکل‌گیری صلح پایدار را تضعیف کند. به اعتقاد صادقیان، توافق میان نخبگان سیاسی و امنیتی بدون برخورداری از پشتوانه اجتماعی گسترده، در برابر تحولات سیاسی آسیب‌پذیر خواهد بود.

وی همچنین تعدد بازیگران مؤثر بر مذاکرات و امکان مخالفت آنان با اجرای توافق‌ها را از عوامل بالقوه توقف روند صلح دانست. صادقیان تأکید کرد که خلع سلاح، اگرچه یکی از مؤلفه‌های مهم پایان منازعه است، اما تحقق صلح پایدار به اجماع سیاسی، مشارکت اجتماعی و ایجاد سازوکارهای نهادی مؤثر نیز نیاز دارد.

بیشتر بخوانید: آزمون طراحی نهادی در صلح کردی ترکیه

مواضع فرماندهان پ‌ک‌ک و آینده خلع سلاح

سهیل فرهمند نیز با اشاره به اظهارات منتسب به مراد قاراییلان، از فرماندهان ارشد پ‌ک‌ک، درباره احتمال ازسرگیری مبارزه مسلحانه، بر اهمیت بررسی مواضع فرماندهان میدانی در ارزیابی آینده پروژه صلح تأکید کرد.

وی تفاوت میان مواضع سیاسی رهبران و رفتار عملی ساختار نظامی گروه‌های مسلح را از مسائل مهم این فرایند دانست و توضیح داد که ارزیابی آینده صلح باید براساس تحولات میدانی، میزان پایبندی طرف‌ها به تعهدات و همراهی فرماندهان با تصمیم‌های سیاسی انجام شود.

مطالعه بیشتر: مصوبه پارلمان ترکیه درباره پ‌ک‌ک؛ آغاز صلح سیاسی یا بازتعریف مدیریت امنیتی؟

جمع‌بندی

برآیند مباحث نشست نشان داد که پروژه صلح ترکیه فرایندی پیچیده و چندلایه است که آینده آن به مجموعه‌ای از عوامل سیاسی، امنیتی، اجتماعی و منطقه‌ای وابسته خواهد بود. اختلاف احزاب ترکیه، چالش‌های خلع سلاح، مواضع فرماندهان پ‌ک‌ک و وضعیت گروه‌های کردی در کشورهای همسایه از جمله متغیرهای تعیین‌کننده این روند هستند.

در ارتباط با جمهوری اسلامی ایران، مهم‌ترین موضوع، ضرورت تفکیک میان روند صلح دولت ترکیه با پ‌ک‌ک و وضعیت گروه‌های مسلح کردی معارض ایران است. تفاوت ساختار و اهداف این گروه‌ها ایجاب می‌کند که پیامدهای امنیتی پروژه صلح ترکیه برای مرزهای غربی ایران به‌صورت مستقل بررسی شود.

این نشست بر ضرورت رصد مستمر تحولات میدانی، ارزیابی رفتار عملی گروه‌های مسلح و بررسی پیوندهای منطقه‌ای آنان برای شناخت دقیق‌تر فرصت‌ها و چالش‌های امنیتی پیش روی جمهوری اسلامی ایران تأکید داشت.