هوش مصنوعی در ترکیه؛ جهش مصرف عمومی و چالش تبدیل فناوری به قدرت اقتصادی

ترکیه در مسیر تبدیل‌شدن به قدرت هوش مصنوعی منطقه است، اما چرا با وجود رشد دو برابری کاربران، همچنان از رقبای منطقه‌ای عقب مانده است؟ رتبه پنجاهم جهانی، شکاف عمیق فناوری در صنایع و سرمایه‌گذاری میلیارددلاری آنکارا، پرسش‌های مهمی درباره آینده اقتصاد دیجیتال این کشور و پیامدهای راهبردی گسترش هوش مصنوعی برای ایران و کشورهای منطقه مطرح کرده است.

اندیشکده زاویه – گزارش اختصاصی: ترکیه در سال ۲۰۲۶ شاهد رشد چشمگیر استفاده از هوش مصنوعی بوده است؛ تحولی که این فناوری را از محیط‌های تخصصی به زندگی روزمره میلیون‌ها شهروند منتقل کرده است. بااین‌حال، بررسی آمارهای رسمی نشان می‌دهد میان گسترش استفاده عمومی و تبدیل هوش مصنوعی به قدرت صنعتی و اقتصادی فاصله قابل‌توجهی وجود دارد. دولت ترکیه می‌کوشد با توسعه زیرساخت‌ها، تربیت متخصصان و حمایت از فناوری بومی، این شکاف را کاهش دهد.

جایگاه ترکیه در رتبه‌بندی جهانی هوش مصنوعی

بر اساس داده‌های ارائه‌شده در شاخص جهانی هوش مصنوعی سال ۲۰۲۶، ترکیه با امتیاز ۳۸٫۶ از ۱۰۰، در میان ۱۹۰ کشور رتبه پنجاهم جهان را کسب کرده است. این کشور در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا نیز جایگاه هفتم را دارد.

در این رتبه‌بندی، اسرائیل، امارات، عربستان سعودی، قطر، بحرین و کویت بالاتر از ترکیه قرار گرفته‌اند. چنین جایگاهی نشان می‌دهد که آنکارا با وجود برخورداری از ظرفیت‌های دانشگاهی، صنعتی و بازار داخلی گسترده، همچنان برای تبدیل شدن به قدرت پیشرو هوش مصنوعی با چالش‌هایی روبه‌روست.

رشد دوبرابری استفاده از هوش مصنوعی

مطابق گزارش مؤسسه آمار ترکیه (TÜİK)، سهم شهروندان ۱۶ تا ۷۴ ساله استفاده‌کننده از هوش مصنوعی مولد از ۱۹٫۲ درصد در سال ۲۰۲۵ به ۳۷٫۶ درصد در سال ۲۰۲۶ رسیده است؛ رشدی نزدیک به ۹۶ درصد.

در بنگاه‌های اقتصادی دارای دست‌کم ۱۰ کارمند نیز میزان استفاده از انواع فناوری هوش مصنوعی از ۷٫۵ به ۱۴ درصد افزایش یافته است.

این آمار نشان می‌دهد استفاده فردی از ابزارهای هوشمند بسیار سریع‌تر از گسترش کاربردهای سازمانی و صنعتی آن پیش می‌رود. کارشناسان معتقدند استفاده از ابزارهای تولید متن و تصویر، به‌تنهایی نشان‌دهنده افزایش بهره‌وری اقتصادی نیست؛ بلکه تأثیر واقعی فناوری زمانی آشکار می‌شود که وارد فرایند تولید، مدیریت منابع، زنجیره تأمین و تحقیق و توسعه شود.

شکاف نسلی و آموزشی در بهره‌گیری از فناوری

بررسی آمارهای سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد استفاده از هوش مصنوعی در ترکیه میان گروه‌های سنی و تحصیلی یکسان نیست.

حدود ۶۵ درصد جوانان ۱۶ تا ۲۴ ساله از این فناوری استفاده می‌کنند، درحالی‌که این میزان برای گروه ۲۵ تا ۳۴ ساله حدود ۵۶ درصد است.

همچنین ۶۲٫۷ درصد افراد دارای تحصیلات عالی کاربر هوش مصنوعی هستند، اما این رقم در میان افراد دارای تحصیلات ابتدایی تنها ۸٫۵ درصد است.

در مقابل، اختلاف جنسیتی چندان چشمگیر نیست؛ به‌طوری‌که میزان استفاده زنان ۳۸٫۱ درصد و مردان ۳۷٫۲ درصد گزارش شده است.

این شکاف‌ها می‌توانند در آینده بر فرصت‌های شغلی، توزیع درآمد و دسترسی به آموزش تأثیر بگذارند. بنابراین افزایش سواد دیجیتال و توانایی راستی‌آزمایی اطلاعات، از ضرورت‌های سیاست‌گذاری آموزشی ترکیه محسوب می‌شود.

صنایع پیشرو در استفاده از هوش مصنوعی

بیشترین میزان بهره‌گیری از هوش مصنوعی در ترکیه مربوط به فعالیت‌های دیجیتال و ارتباطی است.

حدود ۶۳٫۷ درصد شرکت‌های حوزه مخابرات، برنامه‌نویسی و فناوری اطلاعات از این فناوری استفاده می‌کنند. این نسبت در رسانه و تولید محتوا ۵۷٫۱ درصد و در تعمیر تجهیزات رایانه‌ای و ارتباطی ۳۲٫۴ درصد است.

در میان بنگاه‌های استفاده‌کننده، بازاریابی و فروش با سهم ۵۱ درصد، تحقیق و توسعه با ۴۶٫۳ درصد و فرایندهای تولید و خدمات با ۴۳٫۴ درصد مهم‌ترین کاربردها هستند.

اندازه شرکت نیز تعیین‌کننده است. درحالی‌که ۳۷٫۱ درصد بنگاه‌های بزرگ دارای حداقل ۲۵۰ کارمند از هوش مصنوعی بهره می‌گیرند، این رقم در شرکت‌های کوچک‌تر تنها ۱۲٫۸ درصد است.

نقشه راه ترکیه برای استقلال دیجیتال

دولت ترکیه در سال ۲۰۲۶ برنامه جدید هوش مصنوعی برای دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ را معرفی کرد. این نقشه راه بر آموزش، توسعه زیرساخت، تولید فناوری بومی و حکمرانی هوش مصنوعی تمرکز دارد.

بر اساس اهداف اعلام‌شده، قرار است پنج میلیون شهروند طی دو سال آموزش ببینند و ۱۰ هزار متخصص پیشرفته و ۱۰۰ هزار نیروی حرفه‌ای تربیت شوند.

آنکارا همچنین افزایش ظرفیت مراکز داده به یک گیگاوات، اختصاص حداقل دو درصد سرمایه‌گذاری عمومی به پروژه‌های هوش مصنوعی و جذب دست‌کم ۱۰ میلیارد دلار منابع مالی را دنبال می‌کند.

توسعه مدل‌های زبانی ترکی نیز از محورهای مهم این برنامه است. دولت امیدوار است با تقویت فناوری بومی، وابستگی به سامانه‌های خارجی را کاهش دهد و کنترل بیشتری بر داده‌ها و زیرساخت‌های دیجیتال داشته باشد.

مطالعه بیشتر: ترکیه و معماری جدید در هوش مصنوعی

هوش مصنوعی و نفوذ منطقه‌ای ترکیه

یکی از ابعاد راهبردی برنامه آنکارا، توسعه همکاری فناورانه با کشورهای ترک‌زبان است.

اردوغان از برنامه ایجاد مدل زبانی مشترک در چارچوب سازمان کشورهای ترک سخن گفته است؛ طرحی که می‌تواند زمینه همکاری دیجیتال ترکیه با جمهوری آذربایجان و کشورهای آسیای مرکزی را گسترش دهد.

از منظر ژئوپلیتیکی، توسعه چنین فناوری‌هایی ممکن است به افزایش تعاملات علمی، تجاری و ارتباطی میان این کشورها منجر شود.

برای ایران نیز این روند اهمیت دارد؛ زیرا رقابت منطقه‌ای ممکن است علاوه بر صنایع سنتی، به زیرساخت‌های داده، خدمات دیجیتال و فناوری‌های هوشمند گسترش یابد.

بیشتر بخوانید: تأملی در بهره‌مندسازی سیاست خارجی ترکیه از هوش مصنوعی

چالش‌ها و چشم‌انداز

با وجود پیشرفت‌های اخیر، کمبود نیروی متخصص همچنان مهم‌ترین مانع توسعه هوش مصنوعی در بنگاه‌های ترکیه است. طبق آمار رسمی، ۷۲٫۳ درصد شرکت‌هایی که استفاده از این فناوری را بررسی کرده اما هنوز به کار نگرفته‌اند، کمبود تخصص را از موانع اصلی دانسته‌اند.

ابهام‌های حقوقی، نگرانی درباره حفاظت از داده‌ها، هزینه‌های بالا و ناسازگاری زیرساخت‌ها نیز از دیگر مشکلات هستند.

در مجموع، ترکیه وارد مرحله تازه‌ای از گسترش هوش مصنوعی شده، اما هنوز میان میزان مصرف عمومی و توان تولید فناوری فاصله وجود دارد.

آینده جایگاه منطقه‌ای و جهانی این کشور به تحقق برنامه‌های زیرساختی، تربیت متخصصان، حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان و تبدیل هوش مصنوعی به عامل افزایش بهره‌وری صنعتی وابسته خواهد بود.

آنکارا اکنون با این آزمون روبه‌روست که چگونه از جامعه‌ای مصرف‌کننده ابزارهای هوشمند به اقتصادی تولیدکننده و توسعه‌دهنده فناوری تبدیل شود.