تحلیلی بر توافق شکننده گازوئیلی ترامپ و پوتین

جهش بی‌سابقه بهای سوخت پس از جنگ آمریکا علیه ایران، که دونالد ترامپ را در وضعیت بسیار بغرنجی قرار داده است، او را به تعلیق تحریم‌های روسیه و توافق واردات گازوئیل از مسکو واداشت. اقدامی شتاب‌زده که با خشم هم‌زمان دموکرات‌ها، جمهوری‌خواهان کنگره و متحدان اروپایی مواجه شد و نشان می‌دهد این معامله شکننده، صرفاً مُسکنی ناپایدار در برابر بحران ژئوپلیتیکی انرژی است.

محمدعلی رضوانیان – پژوهشگر مطالعات روسیه

اندیشکده زاویه: ترامپ اعلام کرد که در تماسی تلفنی با ولادیمیر پوتین به توافقی دست یافته است که بر اساس آن روسیه بلافاصله بیش از ۳۰۰ هزار تن گازوئیل به بازار آمریکا و بازار جهانی عرضه خواهد کرد، در نوامبر ۵۰۰ هزار تن دیگر و سپس یک میلیون تن دیگر به این میزان افزوده خواهد شد.

 وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز بلافاصله مجوز عمومی شماره ۱۳۵ را صادر کرد که بر اساس آن فروش، تحویل، تخلیه و واردات گازوئیل با منشأ روسی از جمله واردات به آمریکا، تا هفتم آوریل ۲۰۲۷ (18 فروردین 1406) مجاز شد.

 این اقدام در حالی صورت گرفت که ترامپ تنها چند هفته پیش قانون تحریم‌های گسترده‌ای را امضا کرده بود که هدف آن محدود کردن درآمدهای انرژی روسیه بود. در واقع، دولت ترامپ در واکنش به افزایش شدید قیمت گازوئیل که پس از آغاز جنگ با ایران به حدود ۶ دلار و ۲۸ سنت در هر گالن رسیده بود، به اقدامی روی آورد که سال‌ها سیاست فشار بر مسکو را نقض می‌کند. اما این توافق از همان لحظه اعلام با موج گسترده‌ای از انتقادات در داخل آمریکا و در اروپا مواجه شد که ماهیت موقت و شکننده آن را برجسته می‌سازد.

انتقادات دوحزبی در آمریکا

توافق ترامپ با روسیه با موجی از انتقادات و مخالفت‌های داخلی مواجه شده است. برخلاف انتظار، مخالفت با توافق گازوئیل نه‌تنها محدود به دموکرات‌ها نیست، بلکه جمهوری‌خواهان نیز به شکلی کم‌سابقه به صف منتقدان پیوسته‌اند.

سناتور الیزابت وارن، دموکرات ماساچوست، این توافق را «مایه ننگ» خوانده و گفته که ترامپ به جای پایان دادن به جنگ با ایران، «ماشین جنگی پوتین را تأمین مالی می‌کند.» چاک شومر، رهبر اقلیت سنا، ترامپ را متهم کرده که «معامله‌ای با شیطان» انجام داده است. اما آنچه این مخالفت را از یک نزاع حزبی معمولی متمایز می‌کند، همراهی جمهوری‌خواهان است. دون بیکن، نماینده جمهوری‌خواه نبراسکا، نوشته است: «تقویت اقتصاد جنگی پوتین از نظر اخلاقی نادرست است، چرا که او از این پول برای بمباران شهرها استفاده می‌کند.»

 سناتور لیزا مورکوفسکی، جمهوری‌خواه آلاسکا، نیز تأکید کرد که کنگره تنها چند هفته پیش با اکثریت قاطع قانون افزایش تحریم‌ها علیه روسیه را تصویب کرده و رئیس‌جمهور باید از اختیارات آن قانون استفاده کند، نه اینکه به روسیه اجازه صادرات گازوئیل بدهد.

 برخی قانون‌گذاران حتی فراتر رفتند و ادعا کردند که این توافق ممکن است غیرقانونی باشد، زیرا کنگره در سال ۲۰۲۲ واردات انرژی روسیه را ممنوع کرده و رفع این ممنوعیت را به عقب‌نشینی نیروهای روسیه از اوکراین مشروط کرده بود. در حال برخی از نمایندگان جمهوری‌خواه و دموکرات رد کنگره دست به کار شده و به دنبال طرحی برای جلوگیری از این توافق هستند.

مخالفت اروپا

در اروپا، واکنش‌ها به توافق ترامپ-پوتین از نگرانی تا خشم متغیر بود. کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، صریح‌ترین موضع را اتخاذ کرده و گفته است: «تعلیق تحریم‌های گازوئیل روسیه به مسکو درآمد بیشتری برای ادامه جنگ می‌دهد. این زمان، زمان کاهش فشار بر روسیه نیست و اروپا این کار را نخواهد کرد.»

او همچنین از تصویب بزرگ‌ترین بسته تحریمی اتحادیه اروپا علیه ماشین جنگی روسیه در روز دوشنبه خبر داد. کشورهای شمال اروپا نیز موضعی قاطع اتخاذ کردند. اولف کریسترسون، نخست‌وزیر سوئد، گفته است: «ما از توافق آمریکا با روسیه در مورد عرضه گازوئیل ابراز تأسف می‌کنیم، زیرا درآمدهای انرژی ستون فقرات خزانه جنگی روسیه است.» پتری اورپو، نخست‌وزیر فنلاند، این توافق را «ناامیدی بزرگ» خواند و تأکید کرد که درآمدهای گازوئیل در نهایت به «جنگ پوتین» می‌رسد. آلمان و بریتانیا نیز علیرغم اینکه مستقیماً توافق را محکوم نکردند، بر ادامه تحریم‌های خود علیه روسیه تأکید کردند و آلمان رسماً اعلام کرد که به رژیم تحریمی اتحادیه اروپا پایبند است. آندری بابیش، نخست‌وزیر چک، این توافق را «سیلی به اروپا» توصیف کرد و خواستار واکنش اروپایی شد.

مسکنی موقت در خلأ اجماع

آنچه توافق گازوئیل را به ویژه آسیب‌پذیر می‌کند، صرفاً مخالفت سیاسی نیست، بلکه ماهیت موقت و شکننده خودِ سازوکار آن است. تحلیلگران بازار تردید جدی دارند که این توافق بتواند تأثیر پایدار بر قیمت‌ها داشته باشد. روری جانستون، پژوهشگر بازار نفت، این توافق را «هیچ‌چیز» خوانده و افزوده که ۳۰۰ هزار تن تحویل فوری معادل حدود ۲.۲۵ میلیون بشکه است، در حالی که آمریکا روزانه حدود ۱.۵ میلیون بشکه گازوئیل صادر می‌کند.

سامینا سلطان، اقتصاددان مؤسسه اقتصاد آلمان، نیز معتقد است که ۳۰۰ هزار تن برای ایجاد تفاوت معنادار بسیار اندک است. مهم‌تر از محدودیت‌های کمی، این واقعیت است که توان تولیدی پالایشگاه‌های روسیه به دلیل حملات پهپادی اوکراین حدود ۳۰ درصد کاهش یافته است و معلوم نیست مسکو بتواند حتی تعهدات اولیه خود را ایفا کند.

اما مسئله بنیادی‌تر این است که این توافق فاقد هرگونه اجماع داخلی پایدار در آمریکا است. ترامپ با دور زدن قانونی که خودش چند هفته پیش امضا کرده بود، نه‌تنها کنگره را خشمگین کرده، بلکه یک شکاف عمیق در اردوگاه جمهوریخواه ایجاد کرده است. در چنین شرایطی، توافق گازوئیل نمی‌تواند مبنای یک سیاست انرژی پایدار باشد. بدون اجماع داخلی که در حال حاضر نه در سطح دوحزبی و نه حتی درون حزب جمهوریخواه وجود دارد، این توافق تنها یک مسکن کوتاه‌مدت است که در بهترین حالت می‌تواند چند هفته تا انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر دوام بیاورد.

پس از آن، فشارهای قانونی، سیاسی و بین‌المللی این سازوکار شکننده را از هم خواهند پاشید. تجربه تاریخی نیز نشان می‌دهد که توافق‌های انرژی با روسیه بدون اجماع راهبردی، همواره به ابزاری برای باج‌گیری ژئوپلیتیکی تبدیل شده‌اند و توافق ترامپ-پوتین نیز از این قاعده مستثنا نیست.