دیپلماسی دریایی آنکارا؛ مهار بحران کشتیرانی در دریای سیاه
با سرایت جنگ اوکراین به مسیرهای تجاری و اصابت موشک به بیش از ۲۵ کشتی، دریای سیاه در آستانه انسداد کامل شریان غلات و انرژی قرار گرفته است. ترکیه با فعال‌سازی ظرفیت‌های کنوانسیون مونترو و تجربه پیشین توافق غلات، پیش‌نویس آتش‌بس دریایی جدیدی را روی میز مسکو و کی‌یف گذاشته است. این گزارش به واکاوی جزئیات طرح هاکان فیدان، موانع نظارتی کرملین و سناریوهای پیش‌روی امنیت دریانوردی منطقه‌ای می‌پردازد.
اندیشکده زاویه – رخدادها و اخبار مهم: در پی تشدید کم‌سابقه حملات به کشتی‌های تجاری و غیرنظامی در دریای سیاه، دولت ترکیه پیش‌نویس یادداشتی دیپلماتیک به مسکو و کی‌یف ارسال کرده است تا با ایجاد ترتیبات امنیتی جدید، از گسترش رویارویی نظامی به خطوط حیاتی کشتیرانی جلوگیری کند. این ابتکار راهبردی که در سپتامبر ۲۰۲۶ مطرح شده، بار دیگر نقش‌آفرینی آنکارا را در قامت بازیگری کلیدی برای مهار بحران و میانجی‌گری میان روسیه و اوکراین برجسته ساخته است تا جریان صادرات غلات، انرژی و کالاهای تجاری حفظ شود.
ضرورت‌های امنیتی و زنگ خطر برای آنکارا
هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، با تأیید دریافت پاسخ‌های اولیه از سوی مسکو و کی‌یف، اذعان کرد که به دلیل فاصله زیاد خواسته‌های دو طرف، دستیابی فوری به فرمولی واحد و همه‌جانبه دشوار است. با این حال، اولویت اصلی آنکارا تضمین امنیت کشتیرانی، تداوم خروج غلات و صیانت از جریان انرژی اعلام شده است. تشدید حملات به کشتی‌های غیرنظامی—از جمله آسیب دیدن دست‌کم ۲۵ کشتی متعلق به ترکیه پس از عزیمت از بنادر روسیه مانند نووروسیسک و زخمی شدن خدمه ترک—زنگ خطر را برای امنیت ملی و منافع اقتصادی ترکیه به صدا درآورد. واکنش بازار بیمه دریایی لندن و گسترش مناطق پرخطر در ماه سپتامبر نیز هزینه‌های تجاری در منطقه را به شدت بالا برد؛ شرایطی که آنکارا تداوم آن را در حوزه پیرامونی خود «غیرقابل قبول» ارزیابی می‌کند.
پشتوانه‌های دیپلماتیک؛ از مونترو تا تجربه موفق کریدور غلات
ابتکار جدید ترکیه در خلاء شکل نگرفته است؛ بلکه این کشور به ابزارها و تجربیات پیشین خود تکیه دارد. از یک‌سو، آنکارا از نخستین روزهای آغاز جنگ در فوریه ۲۰۲۲ با استناد به ماده ۱۹ کنوانسیون مونترو، تنگه‌های بسفر و داردانل را به روی کشتی‌های جنگی کشورهای متخاصم بست تا مانع از گسترش جنگ دریایی شود. از سوی دیگر، این پیشنهاد تا حدودی الهام‌گرفته از «ابتکار غلات دریای سیاه» (توافق ژوئیه ۲۰۲۲) و مکانیزم‌های مرکز هماهنگی استانبول است که اگرچه در سال ۲۰۲۳ با خروج روسیه پایان یافت، اما کارآمدی خود را در حفظ موقت جریان تجارت دریایی اثبات کرده بود.
موانع و چشم‌انداز پیش‌رو
با وجود تماس‌های فشرده دیپلماتیک و طرح موضوع در رایزنی‌های رجب طیب اردوغان و ولادیمیر پوتین، مسکو و کی‌یف همچنان مواضع متفاوتی دارند و مسکو پیش‌تر نسبت به دشواری نظارت و راستی‌آزمایی بر چنین توافقی ابراز تردید کرده بود. با این همه، هدف ترکیه در این مقطع صلح‌سازی جامع نیست، بلکه تمرکز آن بر یک هدف راهبردیِ حداقلی اما حیاتی متمرکز است: جلوگیری از تبدیل شدن دریای سیاه به جبهه‌ای باز علیه ناوگان تجاری، و صیانت از امنیت شریان‌های ترانزیتی در بحبوحه جنگ فرسایشی جاری.
