آخرین تحولات جنگ روسیه و اوکراین؛ از بنلست میدانی تا نبرد پهپادی
بر اساس جدیدترین دادههای مؤسسه مطالعات جنگ (ISW) تا ۲۳ اوت / 1 شهریور، ارتش روسیه بهطور متوسط روزانه ۰.۳۹ کیلومتر مربع پیشروی داشته و به ازای هر کیلومتر مربع تصرفشده، حدود ۱۰۷۴ کشته متحمل شده است. این آمار بهخوبی نشان میدهد که استراتژی کنونی روسیه در قالب «چرخگوشت» پیش میرود و هزینههای انسانی گزافی را به دو طرف تحمیل میکند.
اندیشکده زاویه – گزارش اختصاصی: جنگ روسیه و اوکراین وارد پنجمین سال خود شده و با گذشت بیش از ۱۶۴۰ روز از آغاز تهاجم تمامعیار، این درگیری وارد مرحلهای جدید و بهمراتب پیچیدهتر گردیده است. میدان نبرد در حال حاضر حول سه محور کلیدی شکل گرفته است:
- کشاکش فرسایشی در خطوط مقدم همراه با پیشرویهای پرهزینه و محدود.
- تشدید کمسابقه حملات دوربرد پهپادی به زیرساختهای حیاتی دو کشور.
- تحرکات دیپلماتیک مبهم و سیگنالهای متناقض درباره آتشبس و مذاکرات صلح.
اگرچه ارتش روسیه تهاجمات بهاری و تابستانی خود را حفظ کرده، اما پیشرویها بسیار کند و با تلفات سنگین همراه است. در سوی مقابل، ارتش اوکراین توانسته ضمن سد کردن پیشرویها در چندین محور، دست به ضدحملات موضعی و ضربات عمقی بزند.
تغییر لحن کرملین: پوتین از «مسیر پایان جنگ» میگوید
در تحولی قابلتوجه، ولادیمیر پوتین در حاشیه اجلاس سازمان همکاری شانگهای و در دیدار با نخستوزیر هند اعلام کرد که مسکو «عملاً در مسیر پایان دادن به درگیری اوکراین قرار گرفته و در همین مسیر حرکت میکند.»
این تغییر لحن و خوشبینی ظاهری، در تضاد آشکار با واقعیتهای میدانی و مواضع قبلی کرملین است. کارشناسان روابط بینالملل و مسائل راهبردی معتقدند این رویکرد بیش از آنکه نشانهای از تغییر دکترین نظامی روسیه باشد، بخشی از یک جنگ روانی و اهرم فشار دیپلماتیک بر غرب است تا روایتی از «پیروزی در دسترس» یا «خروج آبرومندانه» را به افکار عمومی منتقل کند.
بر اساس جدیدترین دادههای مؤسسه مطالعات جنگ (ISW) تا ۲۳ اوت / 1 شهریور، ارتش روسیه بهطور متوسط روزانه ۰.۳۹ کیلومتر مربع پیشروی داشته و به ازای هر کیلومتر مربع تصرفشده، حدود ۱۰۷۴ کشته متحمل شده است. این آمار بهخوبی نشان میدهد که استراتژی کنونی روسیه در قالب «چرخگوشت» پیش میرود و هزینههای انسانی گزافی را به دو طرف تحمیل میکند.
میدان نبرد زمینی: کشاکش در چندین جبهه
الف) حملات روسیه با اهداف راهبردی مشخص، پیشروی محدود
استراتژی اصلی روسیه در مرحله کنونی، اجرای عملیات گازانبری از دو جهت بر روی کمربند مستحکمات اوکراین در استان دونتسک است. در جناح شمالی، روسها به سمت اسلوویانسک و در جناح جنوبی به سمت پوکروفسک و دوبروپیلیا پیشروی میکنند تا حلقه محاصرهای وسیع را بر جبهه اوکراین ایجاد کنند. با این حال ISW صریحاً اعلام کرده که تحقق چنین محاصرهای در بازه زمانی کوتاهمدت «بسیار غیرواقعبینانه» است.
در محور اسلوویانسک، روسیه اخیراً توانسته به حومه جنوبشرقی پیسکونیوکا نفوذ کند و مواضع خود را در جنوب رودخانه سِوِرسکی دونتس تثبیت نماید. هدف بعدی روسها تصرف میکولایوکا است تا از شرق به اسلوویانسک نزدیکتر شوند. همچنین وزارت دفاع روسیه در ۲۷ اوت از تصرف یک منطقه مسکونی در استان زاپوریژیا خبر داده است.
نمودار زیر نشان میدهد که برتری ارضی روسیه، با وجود تداوم پیشرویها، فاصله زیادی با یک پیروزی قاطع ندارد و جنگ همچنان ماهیتی فرسایشی و پرهزینه دارد.
با این وجود، حملات روسیه در همه جبههها موفق نبوده است. در تاریخ ۲۳ و ۲۴ اوت، نیروهای روسی در چندین محور از جمله شمال استان خارکیف، جهت کوپیانسک، بورووا و پوکروفسک دست به حمله زدند، اما هیچ پیشروی تأییدشدهای نداشتند.
ب) ضدحملات اوکراین با پیشرویهای موضعی و ضربات عمقی
نیروهای اوکراینی در نیمه دوم اوت عملکرد فعالی داشتهاند. بر اساس گزارش ISW در ۲۶ اوت، اوکراین توانسته بخش شمالی روستای زاپادنه در شمال کوپیانسک را آزاد کند و به سمت جنوبغربی دووریچنا پیشروی نماید. در محور بورووا، اوکراینیها کنترل کاترینیوکا و نووه را بازپس گرفته و به سمت شرق نوومیخایلوکا پیش رفتهاند. همچنین در محور اسلوویانسک نیز پیشرویهایی ثبت شده است.
فرمانده کل نیروهای اوکراین اعلام کرده که در جریان ضدحمله در جهت اولکساندریوکا (از ژانویه تا اوت ۲۰۲۶)، حدود ۷۴۵ کیلومتر مربع از اراضی بازپس گرفته شده است. ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، در سخنرانی روز استقلال (۲۴ اوت / 2 شهریور) تأکید کرد که با وجود شرایط بسیار دشوار، «اوکراین سقوط نخواهد کرد». برآورد اوکراین نشان میدهد که از ابتدای سال، روسیه حدود ۹۹۰ کیلومتر مربع و اوکراین حدود ۸۲۰ کیلومتر مربع از خاک را به دست آوردهاند.
جنگ پهپادی: تحول بنیادین در ماهیت درگیری
مهمترین تحول ماه اوت ۲۰۲۶، گسترش بیسابقه جنگ پهپادی و تبدیل آن به ستون اصلی استراتژی دو طرف است. این پدیده، معادلات نظامی را بهطور بنیادین دگرگون ساخته است.
در سمت اوکراین، زلنسکی در ۲۸ اوت / 6 شهریور در جلسه ستاد فرماندهی عالی، هدف استفاده روزانه از ۱۰۰۰ پهپاد برای حملات دوربرد به خاک روسیه را تعیین کرد. مقامات اوکراینی اعلام کردهاند که جنگ ممکن است وارد مرحله جدیدی شود که در آن، حملات عمقی به زیرساختهای انرژی و اهداف راهبردی روسیه، تعیینکننده اصلی تحولات خواهد بود.
حملات پهپادی اوکراین در ماه اوت تأثیرات قابلتوجهی بر خاک روسیه داشته است:
- ۱۰ اوت: حمله گسترده پهپادی؛ روسیه از رهگیری بیش از ۴۵۰ پهپاد در ۱۷ منطقه و کشته شدن ۱۳ نفر خبر داد.
- ۱۶ اوت: موج جدید حملات؛ تنها در استان روستوف بیش از ۱۵۰ پهپاد سرنگون شد.
- ۲۲ اوت: وزارت دفاع روسیه ادعای سرنگونی ۲۵۰ پهپاد اوکراینی در یک شب را مطرح کرد.
- همچنین پهپادهای اوکراینی موفق به اصابت به انبارهای شرکتهای وایلدبریز و اوزون و نیز پایگاه هوایی انگلس-۲ در استان ساراتوف (محل استقرار بمبافکنهای راهبردی روسیه) شدهاند.
در سمت روسیه نیز توان پهپادی بهشدت افزایش یافته است. در شب ۲۴-۲۵ اوت، روسیه ۱۵۰ پهپاد انتحاری «شاهد-گربرا» به همراه موشکهای «اسکندر-ام» و «خا-۳۱» به سمت اوکراین شلیک کرد. پدافند اوکراین موفق به رهگیری ۱۲۴ فروند شد، اما ۱۷ نقطه مورد اصابت قرار گرفت. روسیه همچنین با ترکیب پهپادهای جت، پهپادهای فریبنده و موشک، سامانههای پدافند هوایی اوکراین را مورد آزمایش قرار میدهد.
نکته هشداردهندهتر، ورود عملیاتی کره شمالی به این صحنه است. بر اساس گزارش ادعایی اداره اطلاعات دفاعی اوکراین، روسیه ۸۵۰۰ پرسنل کرهشمالی را در استان کورسک مستقر کرده که از این تعداد، ۴۰۰ نفر اپراتور پهپاد هستند. همچنین یک گردان موشکی کرهشمالی با ۶ سکوی پرتاب و ۱۲۰ موشک بالستیک در استان ورونژ روسیه مستقر شده است.
تحولات راهبردی و دیپلماتیک
الف) راهبرد جدید زلنسکی
زلنسکی در ۱۰ اوت یک برنامه عملیاتی جدید شامل جابهجایی کادر فرماندهی، تقویت خطوط مقدم، توسعه حملات دوربرد و بازسازی سامانه پدافند هوایی را تصویب کرد. سپس در ۱۷ اوت، از اصلاح ساختار فرماندهی خبر داد که بر اساس آن، اختیار عملیاتی به سپاههای میدانی واگذار میشود تا چرخه تصمیمگیری کوتاهتر شود. همچنین او پیشنهاد جدیدی را برای پایان جنگ به واشنگتن ارائه کرده، اما هرگونه خروج از دونباس را بهعنوان شرط آتشبس رد کرده است.
ب) چشمانداز مذاکرات صلح و علائم متناقض
وضعیت مذاکرات صلح بهشدت مبهم است. در ۲۷ اوت، آندری یرماک، رئیس دفتر ریاستجمهوری اوکراین، ابراز امیدواری کرد که مذاکرات روسیه و اوکراین احتمالاً سپتامبر از سر گرفته شود. اما در ۳۰ اوت، دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، صریحاً اعلام کرد که روسیه هرچند نسبت به برگزاری گفتوگو در ترکیه «بدون پیششرط» اعلام آمادگی کرده، اما «در حال حاضر شرایط لازم برای ازسرگیری مذاکرات فراهم نیست». پسکوف تأکید کرد که اگر نشست سهجانبه آمریکا، روسیه و اوکراین برگزار شود، هدف آن باید «نهاییسازی توافق» باشد، نه آغاز دور تازه مذاکرات.
اظهارات اخیر پوتین در این بافتار، تناقض جدیدی ایجاد کرده است: از یک سو، او از «حرکت در مسیر پایان جنگ» سخن میگوید، اما از سوی دیگر، سخنگوی کرملین هرگونه پیششرط برای مذاکره را رد نکرده و اصرار دارد که «شرایط فعلی» برای گفتوگو مهیا نیست. این دوگانگی نشان میدهد که ادعای پوتین بیشتر جنبه اعلام موضع راهبردی و فشار بر اوکراین و غرب دارد تا تغییر واقعی در سیاست روسیه. برخی تحلیلگران معتقدند که پوتین با این اظهارات سعی دارد تصویر «صلحطلب» را پیش از نشستهای احتمالی پاییزی تقویت کند و همزمان، با ادامه حملات، برگ برنده نظامی خود را در میدان حفظ نماید.
برخی منابع از سفر «جان رتکلیف»، رئیس سازمان سیا، به روسیه خبر دادهاند که هدف آن، پیشنهاد برگزاری نشست سهجانبه روسایجمهور برای پایان جنگ بوده است. اما تحلیلگران معتقدند که انگیزه آمریکا بیشتر ناشی از «کاهش توان تسلیحاتی آمریکا و دشواری تداوم حمایت از اوکراین» ارزیابی میشود.
ج) حمایت بینالمللی و ادامه کمکها با عدماطمینان
کمکهای غرب به اوکراین ادامه دارد اما با نگرانیهایی همراه است:
- اتحادیه اروپا در بازه مه تا ژوئن، کمکهای خود را به حدود ۱۱ میلیارد یورو افزایش داده است.
- بریتانیا بسته کمک نظامی به ارزش ۷۵۲ میلیون پوند را تصویب کرده که شامل تولید ۱۵۰ هزار پهپاد تا پایان ۲۰۲۶ و نیز انتقال فناوری موشکهای «استورم شدو» میشود.
- اما در مورد آمریکا، گزارشها حاکی از آن است که دونالد ترامپ اعلام کرده اوکراین ممکن است سامانه «پاتریوت» و مجوز تولید آن را دریافت نکند. سنای آمریکا اگرچه «قانون گراهام» (اعمال تعرفه ۱۰۰٪ بر خریداران انرژی روسیه) را تصویب کرده، اما سیاست کلی آمریکا همچنان «حمایت بدون مشارکت مستقیم» است؛ یعنی اعزام نیروی زمینی و برقراری منطقه پرواز ممنوع در دستور کار نیست.
جمعبندی
بر اساس آخرین تحولات، سه نکته کلیدی در تحلیل آینده جنگ قابل توجه است:
نخست، بنبست میدانی در کوتاهمدت گسسته نخواهد شد. روسیه با وجود تلفات سنگین، پیشرویهای آرام اما مداوم خود را ادامه میدهد؛ اوکراین نیز توانایی متوقفسازی و ضدحملههای موضعی را دارد، اما فاقد ظرفیت برای شکست قاطع خطوط روسی است. ISW تأکید کرده که اجرای محاصره وسیع توسط روسیه «بسیار غیرواقعی» است، در حالی که اوکراین نیز با بحران جمعیت، نیروی انسانی و اقتصاد دستوپنجه نرم میکند.
دوم، جنگ پهپادی معادله قدرت را دگرگون ساخته است. اوکراین با استراتژی «۱۰۰۰ پهپاد در روز» تلاش دارد جنگ را به عمق خاک روسیه بکشاند و زیرساختهای اقتصادی و نظامی آن را هدف قرار دهد. تداوم این استراتژی به توان تولید داخلی و زنجیره تأمین غرب بستگی دارد. در مقابل، روسیه نیز با بهرهگیری از پهپادهای پیشرفته و همکاری کره شمالی، فشار را بر اوکراین افزایش داده است.
سوم، پنجره دیپلماتیک در ماه سپتامبر گشوده میشود اما با ابهام فراوان. در حالی که اوکراین از احتمال ازسرگیری مذاکرات سخن میگوید، روسیه آن را مشروط به «وجود شرایط» میداند. آمریکا اگرچه نقش میانجی را ایفا میکند، اما کاهش اشتیاق واشنگتن برای کمکهای بلندمدت، ممکن است اهرم فشار آن را در پای میز مذاکره تضعیف کند.
چهارم، ورود کره شمالی به صحنه ابعاد بینالمللی جنگ را گسترش داده و نشان میدهد که این درگیری از یک مناقشه منطقهای فراتر رفته و به عرصه رقابت قدرتهای بزرگ تبدیل شده است.
در مجموع، جنگ روسیه و اوکراین در پاییز ۲۰۲۶ در یک نقطه عطف ظریف قرار دارد: فرسایش در میدان نبرد ادامه دارد، اما انقلاب پهپادی دارد موازنه قدرت را بازتعریف میکند؛ دیپلماسی در سایهها جریان دارد اما هیچیک از طرفین حاضر به پذیرش شکست یا عقبنشینی راهبردی نیستند. همگی برای «جنگ طولانی» آماده میشوند، اما همزمان در جستجوی راهی برای «پایان قابلقبول» هستند. ماههای آینده، بهویژه سپتامبر و اکتبر ۲۰۲۶، میتواند تعیینکننده باشد که آیا جنگ وارد فاز جدیدی از تشدید یا کاهش تنش خواهد شد.
