بنادر گرجستان در کانون کریدور میانی

کریدور میانی در فاصله تنها پنج سال از یک مسیر فرعی و حاشیه‌ای به شاهراه حیاتی تجارت میان آسیا و اروپا تبدیل شده و حجم ترانزیت آن از ۳۵۰ هزار تن به ۴٫۲ میلیون تن جهش کرده است. بنادر کلیدی پوتی و باتومی گرجستان با تخصص‌گرایی مکمل، نقش مهمی در این رشد دارند؛ لیکن محدودیت‌های زیرساختی چالش جدی‌اند و آینده این مسیر به سرمایه‌گذاری و ثبات ژئوپلیتیک وابسته است.

محمدرضا مصطفی‌نژاد – کارشناس مسائل قفقاز جنوبی

اندیشکده زاویه: در فاصله تنها پنج سال، کریدور میانی از یک مسیر فرعی و حاشیه‌ای به شاهراه حیاتی تجارت میان آسیا و اروپا تبدیل شده است. آماری که این تغییر مهم را روایت می‌کند، گویای جهشی چشم‌گیر است. به این معنا که حجم ترانزیت کالا از این مسیر از ۳۵۰ هزار تن در سال ۲۰۲۰ به ۴٫۲ میلیون تن در سال ۲۰۲۵ رسیده است. در قلب این تحول، دو بندر کلیدی گرجستان در حاشیه دریای سیاه، یعنی پوتی و باتومی، نقشی کلیدی ایفا کرده‌اند. آنچه در نگاه نخست صرفاً یک توسعه زیرساختی به نظر می‌رسد، در واقع بازتابی از تغییرات عمیق ژئوپلیتیک و بازآرایی زنجیره‌های تأمین جهانی است.

استراتژی دو بندر در یک مسیر

پوتی و باتومی، اگرچه هر دو در کریدور میانی قرار دارند، اما مسیر توسعه متفاوتی را طی کرده‌اند. پوتی به‌عنوان بزرگ‌ترین بندر چندمنظوره گرجستان، قطب بی‌رقابت حمل‌ونقل کانتینری این کشور محسوب می‌شود. جابه‌جایی کانتینرها در این بندر از ۴۱۹ هزار TEU در سال ۲۰۲۰ به ۶۳۶ هزار TEU در سال ۲۰۲۵ رسیده است. در پنج ماه نخست سال ۲۰۲۶ نیز این روند با رشد ۸٫۲ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل ادامه یافته است.

در سوی دیگر، باتومی با حفظ تخصص تاریخی خود در حوزه انرژی و مواد خام، نقش مکمل پوتی را ایفا می‌کند. فرآورده‌های نفتی وارداتی از قزاقستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان، ستون اصلی ترانزیت این بندر را تشکیل می‌دهند. در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، گردش کالای باتومی با رشد ۸ درصدی به ۴٫۰۲۴ میلیون تن رسید که عمدتاً ناشی از افزایش صادرات گوگرد و کودهای معدنی از آسیای مرکزی بوده است.

این تخصص‌گرایی هوشمندانه، دو بندر را از رقابت مستقیم مصون داشته و به آنها امکان داده است تا در یک زیست‌بوم ترانزیتی هماهنگ، مکمل یکدیگر عمل کنند. پوتی دروازه ورود کالاهای صنعتی و مصرفی به منطقه است و باتومی همچنان شریان انتقال منابع خام به بازارهای جهانی باقی مانده است.

چرا کریدور میانی اوج گرفت؟

عوامل متعددی در رشد بی‌سابقه کریدور میانی و بنادر گرجستان نقش داشته‌اند. نخست و مهم‌تر از همه، تغییرات ژئوپلیتیک ناشی از جنگ اوکراین و تحریم‌های روسیه، بسیاری از شرکت‌های بین‌المللی را به جستجوی مسیرهای جایگزین برای حمل‌ونقل کالا سوق داد. کریدور میانی که از قزاقستان، دریای خزر، جمهوری آذربایجان و گرجستان عبور می‌کند، به‌عنوان امن‌ترین و قابل‌اعتمادترین مسیر زمینی-دریایی میان چین و اروپا معرفی شد.

دوم، سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی کشورهای واقع در مسیر این کریدور، از جمله نوسازی بنادر، گسترش خطوط ریلی و بهبود رویه‌های گمرکی، جذابیت این مسیر را دوچندان کرده است. شرکت اپراتور بندر پوتی، APM Terminals، در حال اجرای پروژه‌ای است که با لایروبی و احداث اسکله جدید با آبخور عمیق، ظرفیت این بندر را به یک میلیون TEU در سال افزایش خواهد داد.

سوم، گسترش شبکه خطوط کشتیرانی در دریای سیاه، بنادر گرجستان را به هاب‌های اصلی اتصال به اروپا تبدیل کرده است. مسیرهای جدید به بورگاس، وارنا و کونستانتسا در بلغارستان و رومانی، زمان حمل کالا از آسیای مرکزی به اروپا را به‌طور قابل‌توجهی کاهش داده و کریدور میانی را به گزینه‌ای رقابتی در برابر مسیرهای سنتی تبدیل کرده است.

چالش‌های پیش‌رو

با وجود این رشد چشمگیر، بنادر گرجستان با محدودیت‌های ساختاری جدی روبه‌رو هستند. عمق کم آبخور بندر پوتی، مانعی اساسی برای پهلوگیری کشتی‌های اقیانوس‌پیمای کلاس پاناماکس محسوب می‌شود. از سوی دیگر، بندر باتومی در دل بافت شهری واقع شده و امکان توسعه فیزیکی آن به شدت محدود است. این موانع، ضرورت نوسازی زیرساختی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین را اجتناب‌ناپذیر می‌سازد.

در این میان، پروژه احداث بندر آب‌عمیق آناکلیا به‌عنوان راه‌حلی کلیدی مطرح شده است. پیش‌بینی می‌شود این بندر جدید بتواند بخشی از ترافیک فزاینده کالا را جذب کرده و مکمل ظرفیت‌های پوتی و باتومی باشد. با این حال، اجرای این پروژه بزرگ سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی نیاز دارد و تردیدهایی درباره زمان‌بندی و تأمین مالی آن وجود دارد.

چشم‌انداز

آنچه در سال‌های اخیر در بنادر گرجستان رخ داده، فراتر از یک توسعه زیرساختی صرف است. این تحول، بازتابی از تغییرات عمیق در معماری تجارت جهانی و جابجایی محورهای ژئوپلیتیکی از مسیرهای سنتی به سوی کریدورهای نوظهور است. قفقاز جنوبی که زمانی حاشیه‌ای دورافتاده در نقشه تجارت جهانی محسوب می‌شد، اکنون در کانون توجه شرکت‌های بین‌المللی و کشورهای اروپایی و آسیایی قرار گرفته است.

پوتی و باتومی با تخصص‌گرایی هوشمندانه خود، نه تنها ظرفیت‌های موجود را بهینه‌سازی کرده‌اند، بلکه الگویی برای توسعه بندری در مناطق ترانزیتی ارائه داده‌اند. با ادامه رشد کریدور میانی و افزایش سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی، انتظار می‌رود نقش این دو بندر در سال‌های آینده بیش از پیش حیاتی شود. با این حال، موفقیت درازمدت این مسیر به توانایی کشورهای واقع در آن برای رفع محدودیت‌های زیرساختی و حفظ ثبات ژئوپلیتیک منطقه بستگی دارد. اگر این شرایط فراهم شود، قفقاز جنوبی می‌تواند به یکی از مهم‌ترین گره‌گاه‌های لجستیکی جهان در دهه آینده تبدیل شود.