ظهور و افول طریقت خلوتیه در عرصه سیاست ترکیه

طریقت خلوتیه، یکی از محبوب‌ترین طریقت‌های صوفیانه در ترکیه، پس از قرن‌ها تحمل سرکوب، در دوران حزب عدالت و توسعه به حامی پرنفوذ اردوغان تبدیل شد؛ اما رسوایی جنسی رهبر شاخه اوششاقی در ۲۰۲۱، آوازه آن را در هم شکست. سیر پرفرازونشیب این طریقت، تصویر روشنی از نسبت مبهم تصوف با سیاست در ترکیه مدرن ارائه می‌دهد.

علی رحمانی – پژوهشگر مسائل سیاسی و بین‌الملل

اندیشکده زاویه: اگر با نگرش علمی به نسبت تصوف و سیاست در عصر معاصر ترکیه بنگریم، درخواهیم یافت که آنچه نسبت فرق صوفیه با سیاست مدرن در ترکیه را نیازمند کاوش بیشتری می‌کند، عبارت است از سیاست‌های پرفرازونشیب دولت‌های مختلف این کشور در قبال پیروان این نحله فکری و نهادهای وابسته به آن در جامعه مدرن ترکیه.

زمانی که ترکیه در سال ۱۹۲۱، هم‌زمان با کودتای نسبتاً آرام آتاتورک، سنت فرانسوی لائیسیته و متعلقات آن را در آغوش می‌کشید، اکثریت اعضای جامعه این کشور هرگز فکر نمی‌کردند که روزی در دوران حاکمیت جانشینان آتاتورک، به‌خصوص تورگوت اوزال و رؤسای جمهور پس از وی، دولت ترکیه از طریق ترویج اسلام صوفیانه، ضمن تلاش برای مقابله با گرایش‌های افراطی چپ، در برهه‌هایی همچون ۱۹۶۰ به ترویج نوعی ناسیونالیسم اسلامیِ رقیق‌شده به‌وسیله گرایش‌های صوفیانه بپردازد.

به دلیل این فرصت پیش‌آمده ناشی از سیاست‌های دولت، رهبران طریقت‌های محبوب صوفیه در ترکیه، همچون خلوتیه، قادریه، نقشبندیه و مولویه، با وجود این‌که حتی پس از به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه در سال ۲۰۰۰ به فعالیت مخفیانه و زیرزمینی مشغول‌اند، همواره سعی کرده‌اند با حمایت‌های غیرمستقیم از سیاست‌های اسلام‌گرایان در ترکیه، جای پایی برای فعالیت‌های خود در این کشور مدرن بیابند. در ادامه، به داستان رابطه پرفرازونشیب یکی از محبوب‌ترین طریقت‌های موجود در ترکیه، یعنی طریقت خلوتیه، با سیاست و حکومت در ترکیه خواهیم پرداخت.

از ظهور تا پایان عصر عثمانی

با رجوع به اسناد تاریخی می‌توان دریافت که سرآغاز تاریخ فرقه خلوتیه، همچون بسیاری دیگر از فرق رایج صوفیه در مشرق اسلامی، در هاله‌ای از ابهام فرو رفته است. اما می‌توان گفت که این طریقت در طول تاریخ خود بیشتر خاصیت ترکی ـ قفقازی داشته و همواره بر اهمیت خلوت و تأمل درونی، در مقابل سلوک فردی و جمعی با نمود بیرونی، تأکید می‌کند و به همین دلیل خلوتیه نامیده می‌شود.

طبق ریشه‌های اساطیری، آغاز این طریقت به شیخ عمر آذربایجانی و خلفای او می‌رسد. طبق اسناد موجود، خلفای شیخ عمر، مانند دده روشن و دیگران، این طریقت را ابتدا در منطقه آران و آذربایجان گسترش داده و پس از مدتی، احتمالاً در عصر سلطان محمد فاتح، دامنه تبلیغات خود را به منطقه آماسیه در فلات آناتولی کشاندند.

با به قدرت رسیدن سلطان محمد فاتح در استانبول، کلیسایی مسیحی که تبدیل به خانقاه شده بود، به پیروان خلوتیه اختصاص داد و این‌گونه پیروان این طریقت وارد پایتخت امپراتوری عثمانی شدند. در عصر حکومت بایزید اول تا دوره سلیم اول، این طریقت به لحاظ کمی و کیفی، به نخستین طریقت استانبول و امپراتوری عثمانی تبدیل شد.

اما با به قدرت رسیدن سلطان سلیم عثمانی و سیاست نامتساهل او نسبت به فرق صوفیه، به‌ویژه خلوتیه، به دلیل نزدیکی فکری پیروان این طریقت با طریقت صفویه، فعالیت اجتماعی برای پیروان این طریقت سخت شد. با این وجود، در سایه تدابیر شیوخی چون سنبل سنان، روابط این نحله فکری با دربار عثمانی همچنان پایدار ماند تا این‌که در دوره اسماعیل حقی بروسوی، مفسر، شاعر و یکی از شیوخ پرنفوذ این طریقت، و استادش اسماعیل فضلی، رهبران خلوتیه به دلیل انتقاد از سیاست خارجی امپراتوری عثمانی به قبرس تبعید شدند.

اما طریقت خلوتیه تا پایان عصر عثمانی و به قدرت رسیدن کمالیسم، در قالب شاخه‌هایی چون روشنیه، گلشنیه و جمالیه، معروف‌ترین شاخه فعال در ترکیه کنونی، در داخل و خارج ترکیه به حیات خود ادامه داد تا این‌که با به قدرت رسیدن آتاتورک در سال ۱۹۲۱، همچون سایر طریقت‌های ترکیه، فعالیت آن ممنوع شد.

ظهور ققنوس اسلام سیاسی و سیر تحولات خلوتیه؛ از ورود به سیاست تا رسوایی جنسی

هرچند دولت ترکیه در سال‌های پس از برقراری جمهوریت لائیک در این کشور، به دلایلی همچون علاقه گردشگران خارجی به رفتار و سلوک اجتماعی پیروان طریقت مولویه در ترکیه، مجبور شد مجوزی برای ازسرگیری فعالیت‌های طریقت مولویه صادر کند، اما چنین لطفی در سال‌های آتی، حتی تا به امروز، مشمول حال هیچ‌یک از دیگر طریقت‌های فعال در ترکیه نشده است.

با این وجود، با ظهور حزب عدالت و توسعه در سپهر سیاست ترکیه، خلوتیه و به‌ویژه فعال‌ترین شاخه آن در منطقه آناتولی، یعنی طریقت اوششاقی، به رهبری ایوب فاتح شعبان، معروف به «فاتح نورالله»، به یکی از هواداران پروپاقرص اردوغان و سیاست‌های متساهل او نسبت به صوفیه تبدیل شد؛ به‌نحوی‌که پیروان این طریقت، به‌عنوان سومین طریقت فعال در استانبول از لحاظ تعداد پیروان، در تظاهرات هواداران اردوغان برای مقابله با کودتای نافرجام گولنیست‌ها در سال ۲۰۱۶ حضوری فعال داشتند.

در این بین، تشکیلات نسبتاً منسجم خلوتیه در آناتولی به کمک هواداران اردوغان آمد. اما در ادامه، شاید به دلیل آنچه مونتسکیو در جمله معروف خویش، «قدرت فسادآور است»، در کتاب روح‌القوانین می‌گوید، محبوبیت این فرقه در عرصه اجتماعی ترکیه چندان دوام نیافت و با فاش شدن قضیه رسوایی جنسی رهبر آن در سال ۲۰۲۱، با افولی ناگهانی مواجه شد. امری که می‌تواند، در صورت تداوم رهبری فاتح نورالله بر فرقه مذکور طی سال‌های آتی، جایگاه حزب عدالت و توسعه را، به‌ویژه در مناطق روستایی آناتولی، با خطر مواجه کند.