دیوار واقعیتهای ژئوپلیتیکی مانع ایده ناتوی ترکی
بحث درباره شکلگیری «ناتوی ترکی» در چارچوب سازمان کشورهای ترک، در پی تحولات امنیتی اوراسیا و افزایش همکاریهای دفاعی ترکیه و آذربایجان شدت گرفته است. با این حال، واقعیتهای ژئوپلیتیکی، اختلاف اولویتهای اعضا و نفوذ روسیه و چین، تحقق یک اتحاد نظامی مشابه ناتو را با موانع جدی روبهرو کرده است. این یادداشت ضمن بررسی نشست اخیر سازمان دولتهای ترک، به بررسی موانع و چالشهای تحقق ناتوی ترکی میپردازد.
اندیشکده زاویه – ترجمه اختصاصی: در سالهای اخیر، بحثها درباره ایجاد «ناتوی ترکی» در چشمانداز سازمان کشورهای ترکزبان (OTS) توجه مراکز تحلیلی غربی و محافل راهبردی روسیه را به خود جلب کرده است. ظرفیت نظامی ترکیه و همکاری امنیتی سطحبالا با آذربایجان، احتمال تبدیل OTS به یک بلوک نظامی را در میان این محافل تقویت کرده است.
بااینحال، در شرایط کنونی بسیار بعید به نظر میرسد که سازمان کشورهای ترک در کوتاهمدت به سازمانی برای دفاع جمعی مانند ناتو تبدیل شود؛ زیرا اولویتهای ژئوپلیتیکی کشورهای عضو با یکدیگر متفاوت است. برای نمونه، هرچند ترکیه و آذربایجان رویکردی مبتنی بر همگرایی راهبردی در پیش گرفتهاند، کشورهای آسیای مرکزی موضعی متعادلتر و محتاطانهتر دارند.
همچنین، با توجه به نفوذ بازیگران اصلی مانند روسیه و چین در آسیای مرکزی، این منطقه برای تشکیل یک بلوک نظامی مناسب نیست. بنابراین، آینده OTS به احتمال زیاد نه از طریق یک اتحاد نظامی کامل، بلکه از رهگذر مدل «هماهنگی راهبردی کنترلشده» شکل خواهد گرفت.
اجلاس ترکستان و تعمیق چشمانداز امنیتی
اجلاس اخیر «ترکستان» در قزاقستان، جنبه امنیتی سازمان کشورهای ترک را بیش از گذشته آشکار کرد. هرچند دستور کار رسمی اجلاس بر دیجیتالیشدن، هوش مصنوعی، ادغام اقتصادی و پروژههای ترانزیتی متمرکز بود، اما اظهارات مقامات نشان داد که مسائل امنیتی اکنون به موضوعی مهم در اجلاس OTS تبدیل شدهاند. بهطور ویژه، مفاهیمی مانند ثبات منطقهای، ظرفیت جمعی برای اقدام، مدیریت بحران و هماهنگی راهبردی در اظهارات اجلاس نقش پررنگی داشتند.
اهمیت نمادین اجلاس ترکستان نیز قابل توجه است. شهر ترکستان نهتنها یک مرکز تاریخی و فرهنگی برای قزاقستان، بلکه برای کل جهان ترک است. برگزاری چنین اجلاسی در ترکستان معنایی نمادین دارد که بر ریشههای فرهنگی OTS تأکید میکند و همچنین به اهداف ژئوپلیتیکی مدرن آن نیز اشاره دارد. بنابراین، پیام این اجلاس به تفسیرهای دیپلماتیک و راهبردی انجامیده است.
یکی از مهمترین جنبههای این اجلاس، تأکید کشورهای ترک بر همبستگی در همه ابعاد است؛ ابعادی که پیشتر صرفاً معطوف به حوزه فرهنگی بود. امنیت انرژی، حفاظت از مسیرهای حملونقل، تأثیر بحرانهای منطقهای و رقابت جدید قدرت در اوراسیا، بُعد امنیتی OTS را آشکارتر کرده است. اهمیت روزافزون کریدور میانی در تجارت جهانی نیز نیاز به هماهنگی میان کشورهای ترک را افزایش داده است.
در دوره کنونی، امنیت صرفاً از منظر نظامی ارزیابی نمیشود، بلکه موضوعاتی مانند امنیت تأمین انرژی، امنیت سایبری، امنیت لجستیک، حفاظت از زیرساختهای حملونقل و مدیریت بحران منطقهای نیز به اجزای اساسی مفهوم امنیت تبدیل شدهاند. بنابراین، تأکید بر زیرساختهای دیجیتال و ادغام فناوری در اجلاس ترکستان قابل توجه است.
همچنین، پیامهای این اجلاس نشاندهنده تقویت رویکرد «هماهنگی راهبردی انعطافپذیر» میان کشورهای ترک است. هرچند اعضای سازمان درباره اتحاد نظامی الزامآور مانند «ناتو» رویکردی محتاطانه دارند، اما از لزوم هماهنگی در برابر تهدیدات امنیتی مشترک آگاه هستند. مسائلی مانند تروریسم، تهدیدهای فرامرزی، مهاجرت، امنیت انرژی و بیثباتی منطقهای به دستور کار مشترک جهان ترک تبدیل شدهاند.
یکی دیگر از ابعاد مهم اجلاس ترکستان، تقویت حضور سازمان کشورهای ترک در نظام بینالملل است. در سالهای اخیر، ارزیابیها درباره آینده سازمان کشورهای ترک در اندیشکدههای غربی، محافل راهبردی روسیه و تحلیلهای مبتنی بر چین افزایش یافته است؛ امری که نشان میدهد این سازمان دیگر صرفاً یک نهاد فرهنگی محسوب نمیشود، بلکه ساختاری تأثیرگذار در موازنههای قدرت اوراسیاست.
بهطور ویژه، پیشرفت ترکیه در صنعت دفاعی و افزایش نفوذ راهبردی آذربایجان پس از جنگ قرهباغ، بحثها درباره بُعد امنیتی OTS را تسریع کرده است. علاقه روزافزون به فناوریهای دفاعی ترکیه در آسیای مرکزی، توسعه همکاریهای آموزشی نظامی و افزایش رزمایشهای مشترک از جمله شاخصهای عملی این تحول است. البته این روند به معنای تبدیل OTS به یک اتحاد نظامی در بازه زمانی کوتاهمدت نیست، اما نشان میدهد که این سازمان از نظر هماهنگی امنیتی بهسوی ساختاری نهادینهتر در حال حرکت است.
بنابراین، اجلاس ترکستان نشان داد که سازمان کشورهای ترک نهتنها بر اساس همبستگی فرهنگی، بلکه در راستای منافع ژئوپلیتیکی و راهبردی نیز در حال شکلگیری است و بُعد امنیتی به یکی از محورهای دستور کار بلندمدت OTS تبدیل شده است.
نتیجهگیری
امروزه، سازمان کشورهای ترک به مرحلهای رسیده است که دیگر نمیتوان آن را صرفاً یک بستر همبستگی فرهنگی دانست. مسائلی مانند امنیت انرژی، کریدورهای حملونقل، صنایع دفاعی، بحرانهای منطقهای و ژئوپلیتیک اوراسیا، اهمیت راهبردی سازمان کشورهای ترک را بهطور فزایندهای افزایش میدهند.
بااینوجود، در جهان ترکزبان هنوز اجماع کاملی درباره چگونگی تکامل این سازمان در آینده وجود ندارد. تفاوت میان رویکرد «ادغام امنیتمحور» مورد حمایت الهام علیاف و رویکرد «محتاطانه» قاسم جومارت توکایف، یکی از عوامل اساسی تعیینکننده در جهتگیری آینده سازمان کشورهای ترکزبان خواهد بود.
تحولات کنونی نیز نشان میدهد که سازمان کشورهای ترکزبان تا حد زیادی از مرحله وحدت فرهنگی فراتر رفته است. امروزه، این سازمان در حال ورود به فرآیندی برای تبدیل شدن به یک مرکز قدرت منطقهای است که نهتنها با تاریخ و زبان مشترک، بلکه با منافع ژئوپلیتیکی، اقتصادی و استراتژیک نیز شکل میگیرد.
منبع: اندیشکده کاسپیا
