خیزش نرم بروکسل در حیاط خلوت مسکو
تصویب مأموریت غیرنظامی جدید اتحادیه اروپا در ارمنستان، فراتر از یک همکاری فنی-امنیتی ساده، نشاندهنده چرخش راهبردی ایروان به سمت غرب و تلاش بروکسل برای تثبیت جایگاه خود در حیاط خلوت سنتی روسیه است. این مأموریت که با هدف مقابله با «تهدیدات هیبریدی» و تقویت تابآوری نهادی ارمنستان طراحی شده، در بطن خود پیامهای روشنی برای مسکو و باکو دارد و میتواند توازن شکننده قوا در منطقه حساس قفقاز جنوبی را با چالشهای جدیدی روبهرو کند.
تحریریه اندیشکده زاویه: تحولات اخیر در روابط ارمنستان و اتحادیه اروپا نشان میدهد که قفقاز جنوبی بار دیگر به یکی از صحنههای رقابت ژئوپلیتیک میان قدرتهای جهانی تبدیل شده است. تصمیم تازه سفرای اتحادیه اروپا برای اعزام یک مأموریت غیرنظامی جدید به ارمنستان، صرفاً یک اقدام فنی یا اداری در حوزه همکاریهای امنیتی نیست؛ بلکه نشانهای از تلاش بروکسل برای تثبیت جایگاه خود در منطقهای است که برای دههها در حوزه نفوذ سنتی روسیه قرار داشته است. این مأموریت که قرار است در چارچوب «مأموریت شراکت اتحادیه اروپا» فعالیت کند، ابعاد سیاسی، امنیتی و راهبردی گستردهای دارد و میتواند بر توازن قوا در قفقاز جنوبی تأثیر قابل توجهی بگذارد.
بر اساس اسناد منتشرشده، هدف اصلی این مأموریت تقویت «تابآوری» ارمنستان در برابر آنچه تهدیدات هیبریدی نامیده میشود، اعلام شده است. در ادبیات امنیتی غرب، تهدیدات هیبریدی طیفی از اقدامات را شامل میشود؛ از حملات سایبری و جنگ اطلاعاتی گرفته تا نفوذ اقتصادی و عملیات نفوذ سیاسی. در همین چارچوب، مأموریت جدید اتحادیه اروپا قرار است با ارائه مشاورههای راهبردی و حمایتهای فنی به وزارتخانهها و نهادهای امنیتی ارمنستان، ظرفیتهای این کشور را برای مقابله با چنین تهدیداتی افزایش دهد. تمرکز ویژه بر مقابله با دستکاری اطلاعاتی، حملات سایبری و جریانهای مالی غیرقانونی نشان میدهد که بروکسل قصد دارد ساختارهای امنیتی و اداری ارمنستان را به استانداردها و متدولوژیهای غربی نزدیکتر کند.
این رویکرد در عمل میتواند به معنای تعمیق وابستگی نهادی و امنیتی ارمنستان به اتحادیه اروپا باشد. طی سالهای اخیر، به ویژه پس از جنگ ۲۰۲۰ قرهباغ و تغییرات ژئوپلیتیک در منطقه، ایروان به دنبال متنوعسازی روابط خارجی خود و کاهش وابستگی سنتی به مسکو بوده است. در چنین شرایطی، پیشنهاد اتحادیه اروپا برای کمک به تقویت ظرفیتهای حکمرانی و امنیتی ارمنستان، برای دولت این کشور فرصتی به منظور بازتعریف جهتگیری سیاست خارجی تلقی میشود. با این حال، همین روند میتواند حساسیتهای ژئوپلیتیک جدیدی را نیز در منطقه ایجاد کند.
یکی از مهمترین ابعاد این مأموریت، پیوند آن با تحولات سیاسی داخلی ارمنستان است. بر اساس ارزیابی نهاد سیاست خارجی اتحادیه اروپا، انتخابات پارلمانی پیشرو در این کشور، همراه با انتخابات نهادهای محلی و احتمال برگزاری همهپرسی اصلاح قانون اساسی، آزمونهای حیاتی برای ثبات سیاسی ایروان محسوب میشوند. از نگاه بروکسل، این رویدادها نه تنها برای آینده داخلی ارمنستان، بلکه برای روند صلح در قفقاز جنوبی نیز اهمیت راهبردی دارند. بنابراین، بخشی از مأموریت جدید میتواند به حمایت از ثبات نهادی و جلوگیری از تأثیرگذاری بازیگران خارجی بر فرآیندهای سیاسی این کشور مرتبط باشد.
در عین حال، اعزام این مأموریت اروپایی بدون پیامدهای منطقهای نخواهد بود. جمهوری آذربایجان پیش از این به شدت از استقرار ناظران غیرمسلح اروپایی در ارمنستان انتقاد کرده و آن را اقدامی جانبدارانه تلقی کرده بود. حتی در جریان مذاکرات صلح میان باکو و ایروان، بندی گنجانده شد که بر اساس آن استقرار نیروهای کشورهای ثالث در امتداد مرزهای مشترک ممنوع اعلام شده است. اکنون اعزام مأموریت جدید اتحادیه اروپا میتواند بار دیگر حساسیتهای باکو را برانگیزد و بر روند شکننده مذاکرات صلح سایه بیفکند. به همین دلیل، اتحادیه اروپا همزمان تلاش کرده است با ادامه گفتوگوهای دیپلماتیک با آذربایجان، اهداف این مأموریت را تشریح کرده و نگرانیهای احتمالی را کاهش دهد.
با این حال، مهمترین بُعد ژئوپلیتیک این اقدام را باید در رقابت آشکار میان غرب و روسیه در قفقاز جنوبی جستوجو کرد. در اسناد مرتبط با این مأموریت به صراحت از هدف «کاهش و خنثیسازی اقدامات بیثباتکننده روسیه» در منطقه سخن گفته شده است. چنین تعبیری نشان میدهد که اتحادیه اروپا این مأموریت را نه تنها به عنوان یک پروژه همکاری امنیتی، بلکه به عنوان ابزاری برای محدود کردن نفوذ مسکو در ارمنستان و منطقه میبیند. از دیدگاه روسیه، حضور فزاینده نهادهای غربی در قفقاز جنوبی میتواند به معنای تضعیف نقش سنتی این کشور در تأمین امنیت منطقه باشد.
افزون بر این، اسناد مربوط به مأموریت اروپایی به متغیرهای ژئوپلیتیک دیگری نیز اشاره میکنند. یکی از نکات قابل توجه، اشاره به اهمیت مرز ارمنستان با ایران است؛ مرزی که یکی از دو مسیر اصلی ارتباطی این کشور با جهان خارج به شمار میرود. در این اسناد هشدار داده شده که تنشهای منطقهای میتواند امنیت اقتصادی ارمنستان و فعالیت کریدور ترانزیتی شمال–جنوب را تحت تأثیر قرار دهد. چنین ارزیابیهایی نشان میدهد که اتحادیه اروپا تحولات پیرامونی ارمنستان را در چارچوبی گستردهتر از رقابتهای منطقهای و مسیرهای ترانزیتی بررسی میکند. در نهایت، مأموریت جدید اتحادیه اروپا که قرار است با حضور حدود ۲۰ تا ۳۰ کارمند بینالمللی و برای مدت دستکم دو سال در ارمنستان مستقر شود، صرفاً یک پروژه محدود فنی نیست. این مأموریت بخشی از راهبرد بلندمدت بروکسل برای حضور فعالتر در قفقاز جنوبی و شکلدهی به معماری امنیتی جدید در این منطقه است. در چنین چارچوبی، ارمنستان به یکی از نقاط کلیدی رقابت ژئوپلیتیک میان قدرتهای جهانی تبدیل شده است؛ رقابتی که پیامدهای آن میتواند فراتر از مرزهای این کشور، بر آینده توازن قوا در کل قفقاز جنوبی تأثیر بگذارد.
