خیز باکو برای نفوذ در بخش خُرد انرژی اروپا

تصویب خرید ۹۹.۸۲ درصد از سهام شرکت ایتالیایی «ایتالیانا پترولی» (IP) توسط شرکت سوکار صرفاً یک اقدام نمادین نیست، بلکه ابعاد ژئوپلیتیکی مهمی دارد. این معامله نشان‌دهنده تحولی عمیق در راهبرد انرژی آذربایجان است؛ تحولی که جایگاه باکو را از حاشیه نظام انرژی اروپا به درون ساختار آن منتقل می‌کند.

اندیشکده زاویه: در سال‌های اخیر، آذربایجان عمدتاً به‌عنوان تأمین‌کننده نفت خام شناخته می‌شد؛ مدلی مبتنی بر استخراج و صادرات که در آن بخش اصلی ارزش افزوده، یعنی پالایش، لجستیک و خرده‌فروشی، در اختیار شرکت‌های اروپایی قرار داشت. اکنون این الگو در حال تغییر است.

این قرارداد در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۵ و به ارزش حدود ۲.۵ میلیارد یورو امضا شد و پیش‌بینی می‌شود مجموع سرمایه‌گذاری‌ها به ۳ تا ۳.۵ میلیارد یورو برسد. این معامله در واقع خرید یک اکوسیستم کامل پایین‌دستی است که شامل دو پالایشگاه با ظرفیت ترکیبی حدود ۲۰۰ هزار بشکه در روز، بیش از ۴۵۰۰ جایگاه سوخت، تأسیسات ذخیره‌سازی و یک شبکه گسترده لجستیکی می‌شود. تنها در سال ۲۰۲۴، شرکت IP حدود ۱۵ میلیون تن فرآورده نفتی فروخت و نزدیک به ۵۰۰ میلیون یورو سود کسب کرد.

شرکت سوکار تاکنون بر بازارهای بالادستی یا پایین‌دستی اتحادیه اروپا تسلطی نداشت. با این حال، ایتالیا بزرگ‌ترین خریدار نفت آذربایجان است و در ماه‌های نخست سال جاری بیش از نیمی از صادرات نفت این کشور را جذب کرده است. حدود ۷ درصد از خوراک نفت خام شرکت IP نیز از آذربایجان تأمین می‌شود. این قرارداد در واقع رابطه موجود انرژی میان دو طرف را رسمی و به‌صورت عمودی یکپارچه می‌کند.

کنترل بر زنجیره ارزش از تولید و حمل‌ونقل تا پالایش و خرده‌فروشی می‌تواند در قالب یک ساختار هماهنگ عمل کند. چنین مدلی تاب‌آوری را افزایش می‌دهد، مواجهه با نوسانات بازار را کاهش می‌دهد و جریان درآمدی پایدارتر ایجاد می‌کند. سوکار پیش‌تر تجربه چنین یکپارچگی‌ای را در ترکیه و گرجستان داشته است، اما این نخستین ورود گسترده یک شرکت دولتی آذربایجانی به زیرساخت‌های انرژی اتحادیه اروپا به شمار می‌رود؛ موضوعی که ابعاد سیاسی قابل توجهی نیز دارد.

ایتالیا یکی از شرکای کلیدی آذربایجان در اتحادیه اروپا است. با دستیابی به دارایی‌های راهبردی پالایش و خرده‌فروشی، باکو دیگر صرفاً یک تأمین‌کننده نیست، بلکه به یکی از ذی‌نفعان مستقیم امنیت انرژی ایتالیا تبدیل می‌شود. این امر وابستگی متقابل را تقویت می‌کند، به‌ویژه در شرایطی که اروپا در پی کاهش وابستگی خود به منابع انرژی روسیه است.

طبق گزارش‌ها، دولت ایتالیا پیش از تکمیل معامله خواستار برخی ضمانت‌ها شده است؛ از جمله تعهد به تداوم تأمین سوخت، احتمالاً تا ۱۰ میلیون تن نفت خام در سال از طریق شرکت SOCAR Trading، همچنین تضمین‌هایی درباره حفظ اشتغال بیش از ۱۶ هزار کارگر و رعایت استانداردهای زیست‌محیطی. هرچند تأیید کمیسیون اروپا موانع اصلی را برطرف کرده، اما نظارت ملی همچنان ادامه خواهد داشت.

از منظر راهبردی، این همکاری در شرایطی شکل گرفته که پس از تحریم‌های روسیه، بسیاری از پالایشگاه‌های اروپایی که به نفت اورال روسیه وابسته بودند با اختلال ساختاری مواجه شده‌اند. بسیاری از این پالایشگاه‌ها برای خوراک جایگزین طراحی نشده بودند و اکنون به زنجیره‌های تأمین جدید و سرمایه‌گذاری‌های نوسازی نیاز دارند.

شرکت IP نیز از این فشارها بی‌تأثیر نبوده است و به باور برخی تحلیلگران، قطع عرضه نفت خام روسیه یکی از عوامل مهم در تصمیم به فروش این شرکت بوده است.

در این چارچوب، ورود سوکار را نمی‌توان صرفاً اقدامی فرصت‌طلبانه دانست، بلکه بخشی از یک تحول ساختاری است. اروپا به تأمین‌کنندگان قابل اعتماد برای تضمین صادرات پایدار نیاز دارد و آذربایجان با زیرساخت‌های صادراتی موجود و روابط سیاسی نزدیک با بروکسل تلاش کرده خود را در چنین جایگاهی قرار دهد.

در داخل آذربایجان نیز باید انتظارات واقع‌بینانه باشد. این خرید احتمالاً تأثیر مستقیمی بر کاهش قیمت سوخت در داخل کشور نخواهد داشت و اثر اقتصادی فوری آن محدود خواهد بود، اما پیامدهای راهبردی آن قابل توجه است.

نخست، آذربایجان می‌تواند وابستگی خود به صادرات مواد خام را کاهش دهد. حضور در صنایع پایین‌دستی حاشیه سود بالاتری ایجاد می‌کند و درآمدها را باثبات‌تر می‌سازد. دوم، این کشور با تنوع‌بخشی به صادرات فرآورده‌ها درآمد ارزی خود را تقویت می‌کند. سوم، باکو اهرم بیشتری در دیپلماسی انرژی با اتحادیه اروپا به دست می‌آورد.

این اقدام احتمالاً آغاز روندی گسترده‌تر است. سوکار پیش‌تر علاقه خود را به برخی دارایی‌های پالایشی در بالکان، از جمله پالایشگاه بورگاس در بلغارستان که شرکت روسی لوک‌اویل قصد واگذاری آن را دارد، اعلام کرده است.

اگر چنین برنامه‌هایی عملی شود، نقش آذربایجان در ساختار انرژی جنوب‌شرقی اروپا بیش از پیش گسترش خواهد یافت. البته برخی کارشناسان درباره دلیل موافقت کمیسیون اروپا با واگذاری بخشی از زیرساخت‌های انرژی ایتالیا به یک شرکت خارجی پرسش‌هایی مطرح کرده‌اند. با این حال، این دیدگاه تصویر بزرگ‌تر را نادیده می‌گیرد: اروپا در حال واگذاری زیرساخت‌ها نیست، بلکه در پی تنوع‌بخشی به شرکای انرژی خود است.

برای آذربایجان، این توافق گامی راهبردی در مسیر گذار از یک صادرکننده صرف منابع به مالک زیرساخت‌های انرژی است. در دوره‌ای که بازار انرژی با شوک‌های عرضه، تحریم‌ها و تنش‌های ژئوپلیتیکی مواجه است، مالکیت بر پالایش و شبکه‌های توزیع اهمیت دوچندان پیدا می‌کند.

شرکت «ایتالیانا پترولی» که بیش از ۹۰ سال پیش تأسیس شده، پالایشگاه‌هایی در آنکونا و ترکاته را اداره می‌کند، حقوق قراردادی مرتبط با پالایشگاه آلما در راونا را در اختیار دارد، سوخت هواپیما و قیر تولید می‌کند و شبکه‌ای سراسری از بیش از ۴۵۰۰ جایگاه سوخت را مدیریت می‌کند. ادغام چنین دارایی‌هایی در سبد سوکار نشان‌دهنده یک تغییر کیفی در جایگاه این شرکت است.

در نهایت، فارغ از انگیزه‌های اولیه فروش IP، نتیجه روشن است: برای نخستین بار یک شرکت آذربایجانی مالک زیرساخت‌های انرژی در یک کشور عضو اتحادیه اروپا شده است و بدین ترتیب باکو به‌عنوان یک بازیگر بلندمدت وارد معادلات انرژی اروپا می‌شود.

منبع: کاسپین پست