پیامدهای جنگ تحمیلی سوم علیه ایران بر جنگ روسیه و اوکراین

درگیری ایران با آمریکا و اسرائیل تنها یک بحران منطقه‌ای نیست؛ این جنگ با برجسته کردن نقش پهپادها، تغییر بازار انرژی و جابه‌جایی اولویت‌های امنیتی قدرت‌های بزرگ، به طور مستقیم بر معادلات جنگ روسیه و اوکراین نیز اثر گذاشته و چشم‌انداز این نبرد را پیچیده‌تر کرده است.

زهرا اخوان‌زاده – پژوهشگر مسائل قفقاز جنوبی

اندیشکده زاویه: در سال‌های اخیر، جنگ روسیه و اوکراین به عنوان یکی از مهم‌ترین بحران‌های ژئوپلیتیکی جهان شناخته شده است؛ جنگی که نه تنها توازن قدرت در اروپا را دگرگون کرد، بلکه الگوهای جدیدی از نبردهای مدرن را نیز به نمایش گذاشت. با این حال، وقوع درگیری گسترده میان ایران از یک سو و آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر، معادلات این جنگ را نیز تحت تأثیر قرار داده و ابعاد تازه‌ای به آن افزوده است. پیامدهای این جنگ تنها محدود به خاورمیانه نیست، بلکه در حوزه‌های نظامی، اقتصادی و حتی ائتلاف‌های امنیتی جهانی بازتاب یافته و به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر روند جنگ اوکراین نیز اثر گذاشته است.

نخستین پیامد مهم، برجسته‌تر شدن نقش پهپادها و موشک‌ها در جنگ‌های مدرن است. جنگ روسیه و اوکراین از همان ماه‌های ابتدایی نشان داد که عصر نبردهای کلاسیک زمینی به تدریج جای خود را به جنگ‌های مبتنی بر فناوری‌های ارزان‌تر اما گسترده‌تر داده است. در این میان، پهپادها به یکی از تعیین‌کننده‌ترین ابزارهای جنگی تبدیل شدند. درگیری ایران با آمریکا و اسرائیل نیز همین واقعیت را به شکل دیگری آشکار کرد؛ جایی که حملات گسترده پهپادی و موشکی ایران، حتی برای ارتش‌هایی با پیشرفته‌ترین سامانه‌های دفاعی جهان چالش‌های جدی ایجاد کرد. این تجربه برای تحلیلگران نظامی جهان اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می‌دهد که قدرت پهپادی می‌تواند موازنه قدرت را حتی در برابر بازیگران بزرگ نظامی تغییر دهد.

همین مسئله به طور مستقیم با جنگ اوکراین نیز پیوند خورده است. روسیه در سال‌های اخیر به شکل گسترده از پهپادهای انتحاری استفاده کرده و گزارش‌های متعددی درباره استفاده از پهپادهای خانواده «شاهد» در این جنگ منتشر شده است. تجربه ایران در تولید و استفاده گسترده از این نوع پهپادها، الگویی برای جنگ‌های کم‌هزینه اما فرسایشی ایجاد کرده است. در واقع، جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل نشان داد که حتی در برابر سامانه‌های دفاعی پیشرفته نیز می‌توان با استفاده از تعداد زیاد پهپادهای ارزان، فشار عملیاتی سنگینی ایجاد کرد. چنین الگویی در میدان نبرد اوکراین نیز کاملاً قابل مشاهده است.

پیامد دوم، شکل‌گیری رقابت جهانی در حوزه «جنگ پهپاد و ضدپهپاد» است. حملات گسترده پهپادی در جنگ ایران باعث شد بسیاری از کشورها به فکر توسعه سامانه‌های دفاعی جدید بیفتند. در این میان، اوکراین که خود در خط مقدم مقابله با حملات پهپادی روسیه قرار دارد، به یکی از مراکز مهم تجربه عملی در حوزه مقابله با پهپادها تبدیل شده است. به همین دلیل، برخی کشورهای خلیج فارس که با تهدید پهپادی ایران مواجه شده‌اند، به دنبال همکاری با متخصصان و مهندسان اوکراینی رفته‌اند تا سامانه‌های دفاعی خود را تقویت کنند. این روند در واقع نوعی پیوند غیرمستقیم میان جنگ خاورمیانه و جنگ اوکراین ایجاد کرده است.

در کنار تحولات نظامی، پیامدهای اقتصادی نیز اهمیت زیادی دارند. افزایش تنش در خلیج فارس و اختلال در مسیرهای انرژی، موجب افزایش قیمت جهانی نفت و گاز شده است. چنین وضعیتی به طور طبیعی به نفع کشورهایی مانند روسیه است که اقتصادشان تا حد زیادی به صادرات انرژی وابسته است. افزایش قیمت انرژی می‌تواند منابع مالی بیشتری در اختیار مسکو قرار دهد و توانایی این کشور برای ادامه جنگ در اوکراین را تقویت کند. به بیان دیگر، هرگونه بحران بزرگ در خاورمیانه که بازار انرژی را ملتهب کند، به طور غیرمستقیم می‌تواند به طولانی‌تر شدن جنگ اوکراین کمک کند.

از سوی دیگر، جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل می‌تواند توجه و منابع نظامی غرب را نیز تحت تأثیر قرار دهد. اگر بخش قابل توجهی از توان نظامی و سیاسی آمریکا و متحدانش به مدیریت بحران در خاورمیانه اختصاص یابد، تمرکز بر حمایت از اوکراین ممکن است کاهش پیدا کند. چنین تغییری در اولویت‌های امنیتی غرب می‌تواند برای روسیه یک فرصت راهبردی محسوب شود.

در نهایت باید گفت که جنگ‌های معاصر دیگر پدیده‌هایی جدا از یکدیگر نیستند. در دنیای به شدت به‌هم‌پیوسته امروز، هر بحران بزرگ می‌تواند بر دیگر منازعات جهانی اثر بگذارد. جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل نیز از این قاعده مستثنا نیست. این جنگ نه تنها مفهوم جدیدی از نبرد پهپادی و موشکی را برجسته کرده، بلکه از طریق بازار انرژی، همکاری‌های نظامی و تغییر اولویت‌های امنیتی قدرت‌های بزرگ، بر روند جنگ روسیه و اوکراین نیز تأثیر گذاشته است.

به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران معتقدند که آینده جنگ اوکراین تنها در میدان‌های نبرد شرق اروپا تعیین نمی‌شود، بلکه تحولات خاورمیانه و رقابت‌های جدید نظامی نیز می‌توانند در سرنوشت آن نقش مهمی ایفا کنند.