پیامدهای پیشنهاد روسیه برای ساخت یک راکتور هستهای کوچک در قرقیزستان
پیشنهاد ساخت رآکتور هستهای مدولار کوچک (SMR) توسط روسیه در قرقیزستان، تلاشی استراتژیک برای تثبیت نفوذ مسکو از طریق پروژههای زیرساختی بلندمدت است. در حالی که این فناوری میتواند کمبود مزمن انرژی برقآبی قرقیزستان را حل کند، در عین حال وابستگی فناوری، مالی و نظارتی این کشور به روسیه را برای دههها عمیقتر ساخته و چالشهای امنیتی و داخلی پیچیدهای را در منطقه آسیای مرکزی رقم میزند.
اندیشکده زاویه: در اواخر سال 2025، ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، طی سفر خود به قرقیزستان، آمادگی روسیه را برای ساخت یک راکتور هستهای مدولار کوچک (SMR) در قرقیزستان اعلام کرد و بدین ترتیب قصد مسکو را برای فراتر رفتن از روابط تجاری سنتی به سمت پروژههایی در زیرساختهای استراتژیک بلندمدت نشان داد. پیشنهاد روسیه را میتوان با لزوم رسیدگی به مشکل مداوم کمبود مکرر انرژی قرقیزستان، ناشی از افزایش مصرف، فرسودگی زیرساختهای انرژی و اتکای بیش از حد به انرژی آبی به عنوان منبع اصلی تولید برق، توجیه کرد.
با این حال، در سطحی عمیقتر، این ابتکار عمل منعکس کننده استراتژی مسکو پس از سال 2022 است که بر صادرات راهحلهای فناوری پیشرفته به کشورهای دوست سیاسی و تثبیت نفوذ از طریق پروژههای سرمایهبر با چرخه عمر چند دههای، مانند SMRها، استوار است. بدون شک، اگر SMR با موفقیت ساخته شود، میتواند امنیت انرژی قرقیزستان را تقویت کند. با این حال، این امر همچنین وابستگی استراتژیک کشور به روسیه را با محدود کردن آن به وابستگی بلندمدت فناوری، مالی و نظارتی تشدید میکند و این پروژه را مسلماً بیشتر ماهیت ژئوپلیتیکی تا اقتصادی جلوه میدهد. برای روساتم، آژانس هستهای روسیه، قرقیزستان میتواند یک میدان آزمایش مهم برای فناوری SMR زمینی خود باشد، زیرا با فشار فزایندهای از سوی ایالات متحده و چین در بازار انرژی هستهای منطقهای روبرو است.
پیشینه
سیستم انرژی قرقیزستان مدتهاست که از شکنندگی ساختاری ناشی از وابستگی گسترده این کشور به انرژی برقآبی رنج میبرد: بیش از ۹۰ درصد تولید برق از این منبع حاصل میشود که عمدتاً توسط آبشار توکتوگول تولید میشود. این سیستم که در معرض خطرات و نقاط ضعف متعددی مانند خشکسالی، فرسودگی زیرساختهای دوران شوروی و تقاضای داخلی به سرعت در حال رشد است، از کمبود گاه به گاه برق به بحران ساختاری تغییر وضعیت داده است. در سال ۲۰۲۳، دولت وضعیت اضطراری در بخش انرژی اعلام کرد و صریحاً به ناتوانی ظرفیت تولید موجود و ابزارهای مدیریت تقاضا برای تضمین عرضه بدون وقفه اذعان کرد.
کارشناسان خاطرنشان میکنند که کمبود مداوم برق میتواند ثبات اجتماعی – اقتصادی قرقیزستان را بیشتر تضعیف کند و در درازمدت، پیامدهای سیاسی ایجاد کند که چالشهای جدی را برای رهبری کشور ایجاد میکند. با این وجود، به نظر میرسد قرقیزستان قادر به رسیدگی مستقل به این چالش نیست. فراتر از محدودیتهای اقتصادی، به ویژه هزینههای ثابت بالای مرتبط با تولید انرژی برقآبی، کمبودهای اخیر آب این مشکل را تشدید کرده است. در این زمینه، مقامات قرقیزستان علاقه خود را به توسعه پروژههای انرژی هستهای با حمایت مالی خارجی، به عنوان یک راه حل بالقوه برای چالشهای بلندمدت تامین برق کشور، ابراز کردهاند.
این علاقه به موازات تلاش استراتژیک گستردهتر روسیه برای تنوع بخشیدن به سبد صادراتی خود فراتر از مواد خام، پدیدار شد. در این زمینه، مسکو به عنوان بخشی از تلاش گستردهتر برای صادرات فناوریهای انرژی با ارزش بالا، به طور فعال استقرار یک رآکتور کوچک هستهای در قرقیزستان را ترویج کرده است. ریشههای این ابتکار را میتوان در اوایل سال 2022 جستجو کرد، زمانی که روساتم، شرکت هستهای دولتی روسیه، و وزارت انرژی قرقیزستان تفاهمنامهای غیرالزامآور در مورد همکاری در استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای امضا کردند.
این تفاهمنامه فراتر از نشان دادن همکاری فنی، زمینه را برای ساخت بالقوه رآکتور کوچک هستهای و توسعه تدریجی یک چارچوب نظارتی ملی فراهم کرد که نشاندهنده یک رویکرد بلندمدت و ساختاری به جای یک راهحل کوتاهمدت انرژی است. پس از وقوع جنگ بین روسیه و اوکراین در فوریه 2022 و قرار گرفتن روسیه در معرض طیف گستردهای از تحریمهای بینالمللی (غربی)، این ایده شتاب تازهای گرفت.
با توجه به محیط اجتماعی – سیاسی بسیار خاص قرقیزستان، متمایز از سایر کشورهای آسیای مرکزی، افکار عمومی در مورد انرژی هستهای موضوعی است که نخبگان حاکم نمیتوانند آن را نادیده بگیرند. شواهد موجود نشان میدهد که نگرشهای اجتماعی نسبت به انرژی هستهای همچنان مبهم است. طبق نظرسنجیهای افکار عمومی انجام شده در سال 2024، 58 درصد از پاسخدهندگان از توسعه انرژی هستهای حمایت کردند، در حالی که 38 درصد مخالفت قاطع خود را ابراز داشتند.
این حمایت تا حد زیادی ناشی از انتظاراتی است که مبنی بر اینکه انرژی هستهای میتواند به تأمین تقاضای رو به رشد برق کشور و ایجاد فرصتهای شغلی جدید کمک کند، وجود دارد. در عین حال، نگرانیهای قابل توجهی در مورد ایمنی هستهای، خطرات زیستمحیطی، آسیبپذیری لرزهای و ظرفیت نهادی دولت برای تنظیم فناوریهای پیچیده و پرخطر همچنان وجود دارد. در نتیجه، انرژی هستهای همچنان یک موضوع حساس سیاسی و بالقوه بحثبرانگیز در چشمانداز سیاسی داخلی قرقیزستان است.
پیامدها
اگر رهبری سیاسی قرقیزستان به پیشنهاد روسیه پاسخ مثبت دهد، این کشور با ترکیبی از مزایا و خطرات بالقوه روبرو خواهد شد که میتوان آنها را به طور کلی به شرح زیر طبقهبندی کرد.
اول، تأمین نیازهای انرژی و تضمین پایداری سیستم: از منظر امنیت انرژی، ظهور یک نیروگاه هستهای کوچک میتواند تأثیر مثبتی بر تعادل برق قرقیزستان داشته باشد. برخلاف نیروگاههای برقآبی، تولید انرژی هستهای، خروجی مداوم بار پایه را مستقل از دسترسی فصلی به آب فراهم میکند. مقامات روسی اعلام کردهاند که میتوان به قرقیزستان یک نیروگاه بر اساس طراحی راکتور RITM-200N با ظرفیت کل تقریباً 110 تا 440 مگاوات، بسته به پیکربندی، پیشنهاد داد. این خروجی میتواند به طور همزمان برق بین 66000 تا 352000 خانوار را تأمین کند. حتی در پایینترین حد این محدوده، چنین ظرفیتی میتواند واردات را کاهش داده و فشار بر داراییهای برقآبی را در دورههای خشک کاهش دهد.
با این حال، برای تحقق کامل این مزایا، قرقیزستان باید چندین شرط را برآورده کند: ایجاد یک چارچوب نظارتی جامع، یک مرجع مستقل ایمنی هستهای، اپراتورهای آموزشدیده، سیستمهای واکنش اضطراری و ترتیبات بلندمدت برای تأمین سوخت و مدیریت پسماند. برای قرقیزستان، این امر مستلزم ایجاد بخش عمدهای از این زیرساختها از ابتدا یا واگذاری این وظایف به روسیه خواهد بود، انتخابی که ناگزیر وابستگی نهادی به روسیه را عمیقتر خواهد کرد.
دوم، مسئله هزینههای اقتصادی و وابستگی بلندمدت: اگرچه نیروگاههای کوچک هستهای اغلب به عنوان ارزانتر و انعطافپذیرتر از نیروگاههای هستهای بزرگ متعارف معرفی میشوند، اما همچنان پروژههایی با سرمایهبر و دورههای بازگشت سرمایه طولانی هستند. در عمل، این امر مستلزم آن است که قرقیزستان تعهدات مالی بلندمدت را بر عهده بگیرد و در عین حال کنترل قابل توجهی بر اجزای حیاتی سیستم انرژی خود را به یک کشور خارجی با سابقه مستند استفاده از انرژی به عنوان یک ابزار فشار ژئوپلیتیکی واگذار کند.
علاوه بر این، وابستگی فراتر از ساخت و ساز خواهد بود و شامل تأمین سوخت، نگهداری، نرمافزار، قطعات یدکی و ارتقاء دورهای میشود. برای قرقیزستان، این امر گزینههای استراتژیک آینده را محدود کرده و هزینه تنوعبخشی به فناوری روسیه را برای دهههای آینده افزایش میدهد.
سوم، پیامدهایی برای سیاست داخلی: پروژههای هستهای اغلب حتی در کشورهایی با نهادهای قوی با مقاومت عمومی روبرو میشوند. در قرقیزستان، جایی که اعتماد به تصمیمگیریهای دولتی محدود و رقابت سیاسی شدید است، یک نیروگاه هستهای کوچک میتواند به نقطه کانونی برای بسیج مخالفان تبدیل شود، به ویژه در صورت وقوع حادثه یا اگر روسیه به عنوان اهرمی برای وابستگی قرقیزستان تلقی شود. بدون مشاورههای شفاف، تضمینهای ایمنی معتبر و منافع محلی که به وضوح بیان شده باشد، این پروژه به جای یک انتخاب توسعه ملی مستقل، در معرض خطر تبدیل شدن به یک ترتیب ژئوپلیتیکی تحمیل شده از خارج است.
چهارم، اثرات ژئوپلیتیکی درون منطقهای: پیوند «آب – انرژی – غذا» در آسیای مرکزی به دلیل اولویتهای فصلی متفاوت، ذاتاً مستعد درگیری است: کشورهای بالادست، به ویژه قرقیزستان و تاجیکستان، به دنبال به حداکثر رساندن تولید برق زمستانی هستند، در حالی که کشورهای پاییندست برای آبیاری به جریانهای آب تابستانی وابستهاند. از منظر سیاستگذاری، استقرار یک نیروگاه کوچک میتواند با ارائه تولید بار پایه قابل اعتماد در زمستان، یک مزیت ساختاری ارائه دهد و در نتیجه وابستگی به برق آبی را کاهش دهد و فضایی برای ترتیبات آب-انرژی قابل پیشبینیتر و مشارکتیتر با قزاقستان و ازبکستان ایجاد کند.
با این حال، این فرصت مستلزم بدهبستانهای قابل توجهی است. یک نیروگاه کوچک، تعهدات بلندمدت فناوری و مالی به یک شریک خارجی را تعمیق میبخشد و میتواند در چانهزنیهای ژئوپلیتیکی منطقهای و فرامنطقهای درگیر شود. اگر این پروژه سیاسی شود، به جای کمک به ثبات آن، خطر تضعیف اعتماد، محدود کردن انعطافپذیری سیاستها و امنیتیتر کردن بیشتر حاکمیت انرژی در آسیای مرکزی را به همراه دارد.
نتیجهگیری
پیشنهاد روسیه برای ساخت یک نیروگاه کوچک در قرقیزستان، نشاندهنده یک انتخاب محوری است که فراتر از سیاست انرژی امتداد مییابد. در حالی که این پروژه میتواند امنیت برق را به طور قابل توجهی افزایش داده و آسیبپذیری در برابر شوکهای هیدرولوژیکی را کاهش دهد، قرقیزستان را نیز به وابستگی بلندمدت فناوری، مالی و نظارتی به روسیه ملزم میکند. در یک محیط سیاسی کثرتگرا و اجتماعی حساس، چنین وابستگی خطرات داخلی و منطقهای قابل توجهی را به دنبال دارد. در نهایت، تأثیر این پروژه به این بستگی دارد که آیا مقامات قرقیزستان میتوانند بین دستاوردهای کوتاهمدت انرژی و استقلال استراتژیک تعادل برقرار کنند، به نگرانیهای عمومی به طور شفاف رسیدگی کنند و از تبدیل شدن نیروگاه کوچک به ابزاری برای اعمال نفوذ ژئوپلیتیکی به جای کاتالیزوری برای توسعه پایدار جلوگیری کنند.
منبع: اوراسیانت
