تأثیر روابط ارمنستان با آمریکا بر تعامل ایروان ـ تهران
تقابل آمریکا با ایران از یک سو، و تأثیرگذاری آمریکاییها بر ساختارهای ارمنی از سوی دیگر، مانع از فراتر رفتن نیکول پاشینیان از سطح موجود روابط سیاسی با ایران میشود. با توجه به رویگردانی پاشینیان از روسیه و تمایل وی به همگرایی با آمریکا، حفظ یا گسترش روابط با ایران میتواند محدودیتهای قابل توجهی برای روابط این کشور با آمریکا ایجاد کند. در این میان، ایروان هزینهها و مزایای روابط خود را با ایران و آمریکا میسنجد.
علی کاظمخانلو، کارشناس مسائل قفقاز
اندیشکده زاویه: ارمنستان پس از تحولات آوریل و می 2018 که به برکناری حاکمان روسگرا و به قدرت رسیدن نیکول پاشینیان منجر شد، روابط خود را با غرب، بهویژه آمریکا افزایش داد. این روابط پس از جنگ 44 روزه قرهباغ در سال 1399، به طور محسوس روند صعودی پیدا کرد. تا جایی که دولت پاشینیان اجرا و مدیریت پروژه مهمی همچون دالان سیونیک را به آمریکا واگذار کرد.
نکته حائز اهمیت در این میان، نه صرف روابط ایروان با واشنگتن، بلکه اهداف ژئوپلیتیکی، سیاسی و امنیتی آمریکا و رویکرد آن به این روابط است. زیرا، یکی از مهمترین بخشهای رویکرد آمریکا به روابط با ارمنستان، مربوط به ایران است. در واقع، بخشی از این روابط برای تأثیر گذاشتن بر روابط ارمنستان با ایران است.
پس از استقلال ارمنستان، یکی از عوامل تأثیرگذار بر روابط ایروان با تهران، سیاستهای ضدایرانی غرب، بهویژه آمریکا بوده است. غرب ارمنستان را متعلق به جهان مسیحی میداند و به هیچ عنوان نمیخواهد روابط فرهنگی، اجتماعی و سیاسی آن با ایران از حدی مشخص فراتر رود. در نگاه غرب، ارمنستان «اولین و تنها ملت مسیحی باقی مانده در خاورمیانه است که روسیه و ایران به طور مشترک آن را گروگان گرفتهاند. رهایی ارمنستان از دست آنها به جای قربانی کردن آن و سایر دموکراسیهای طرفدار غرب، جزء منافع آمریکاست.»
آمریکا با اعمال فشار بر دولتهای مستقر در ایروان، مانع از برقراری روابط همهجانبه آن با تهران در حوزههای مختلف از جمله در حوزه اقتصاد شده و همواره درصدد کنترل این روابط بوده است. این اعمال فشار در دولتهای سابق و اسبق که روسگرا بودند نیز وجود داشت.
در زمان دولت رابرت کوچاریان، دومین رئیسجمهور ارمنستان، در میان دولتمردان و کارشناسان این نگرانی وجود داشت که «با توجه به افزایش تنش بین ایران و آمریکا، ممکن است حفظ روابط ارمنستان و ایران در مسیر درست برای دولت کوچاریان دشوار باشد. سرژ سرکیسیان وزیر دفاع وقت ارمنستان پس از یکی از سفرهای خود به تهران که در آن تقریباً با همه رهبران ایران دیدار کرده بود، گفته بود، ما بسیار امیدواریم که مشکلات در روابط ایران و آمریکا از راههای مسالمتآمیز حل و فصل شود. سرکیسیان در تلاش بود تأکید کند که مذاکرات بر مسائل اقتصادی متمرکز بوده و «ما هیچ همکاری نظامی با ایران نداریم. تیوان پوغوسیان، مدیر مرکز بینالمللی توسعه انسانی، یک اندیشکده مستقر در ایروان، معتقد است که رهبری ارمنستان دلیلی برای نگرانی دارد. او میگوید: «اگر آمریکاییها نتوانند راهحلهای دیپلماتیک [برای مناقشه هستهای] پیدا کنند، مشکلات جدی خواهیم داشت. اگر این کار را نکنند، پروژههای ارمنی ـ ایرانی به سادگی برای مدت نامحدودی متوقف خواهند شد.»
تلاش آمریکا برای کنترل روابط ایروان ـ تهران در دولت پاشینیان نیز همچنان ادامه دارد. از جمله این تلاشها میتوان به تحت فشار قرار دادن دیپلماتهای ارمنی برای رأی علیه ایران در مجامع بینالمللی، مانعتراشیها در بهبود زیرساختهای حملونقل میان این دو کشور همسایه اشاره کرد.
آمریکا تلاش میکند عوامل دخیل مثبتی که در راستای تقویت روابط تهران ـ ایروان هستند را از بین ببرد. اگرچه بعید است به طور کامل به این هدف برسد، اما میتواند با گام برداشتن در این مسیر، این عوامل را کاهش دهد. این عوامل عبارتند از:
الف) نیاز متقابل: ارمنستان کشوری محصور در خشکی است که فقط چهار همسایه دارد. این محدودیت جغرافیایی در کنار منابع محدود، ارمنستان را دچار ضعف ژئوپلیتیکی کرده است. طبیعی است که در چنین شرایطی، نیاز سیاسی، ژئوپلیتیکی (مسیر ایران برای تجارت با برخی کشورها) اقتصادی و تجاری به ایران داشته باشد.
ب) دیاسپورای ارمنی در ایران: یکی از عواملی که همواره بر روابط ایران و ارمنستان تأثیر مثبت گذاشته است، ارامنهای هستند که در ایران زندگی میکنند. رویکرد مناسب جمهوری اسلامی ایران به این افراد و زندگی مسالمتآمیز آنها در ایران باعث شده که دولتهای مستقر در ارمنستان دیاسپورای ارمنی در ایران را در روابط و معادلات میان دو کشور لحاظ کنند.
پ) نگاه مثبت جامعه ارمنستان به روابط با ایران: ارمنستان یکی از کشورهایی است که اشتراکهای زیادی در حوزه تمدن و فرهنگ با ایران دارد. این اشتراکها در کنار زندگی مسالمتآمیز دیاسپورای ارمنی در ایران، روابط با ثبات دو کشور در طول سالهای پس از استقلال و رفتار دوستانه تهران با این کشور در سالهای جنگ و محاصره ناشی از آن باعث شده است نه تنها عموم مردم و نخبگان فرهنگی و اجتماعی، بلکه بیشتر دولتمردان و نخبگان سیاسی ارمنستان نیز با دیده مثبت به ایران بنگرند.
گفتنی است اگرچه تا به امروز در روابط ارمنستان با ایران تغییر محسوسی مشاهده نشده و ایروان اقدام ضدایرانی انجام نداده است، اما دور از انتظار نیست با فعالیتهای اجتماعی، سیاسی، امنیتی و اقتصادی آمریکا در این کشور، در آینده شاهد تغییر رفتار ایروان نسبت به تهران باشیم.
تقابل آمریکا با ایران از یک سو، و تأثیرگذاری آمریکاییها بر ساختارهای ارمنی از سوی دیگر، مانع از فراتر رفتن نیکول پاشینیان از سطح موجود روابط سیاسی با ایران میشود. با توجه به رویگردانی پاشینیان از روسیه و تمایل وی به همگرایی با آمریکا، حفظ یا گسترش روابط با ایران میتواند محدودیتهای قابل توجهی برای روابط با آمریکا ایجاد کند. در این میان، ایروان هزینهها و مزایای روابط خود را با ایران و آمریکا میسنجد.
سنجش هزینههای تقویت روابط سیاسی با ایران در برابر مزایای آن، نیکول پاشینیان را به این جمعبندی رسانده است که سطح موجود روابط سیاسی با ایران برای رفع نیازها کفایت میکند. به همین دلیل، شاهد تلاش ایروان برای بالا بردن این روابط نیستیم. عدم موافقت ارمنستان با پیشنهاد پیمان امنیتی از طرف ایران، مصداقی برای تأیید این ادعا است.
این موضوع نشان میدهد روابط ایران و ارمنستان، روابطی مستقل و آزاد نیست. آمریکا و کشورهای اروپایی در این روابط دخیل و مؤثرند. به همین دلیل باید گفت چشمانداز این روابط نیز تا حدود زیادی وابسته به اقدامات این کشورهای غربی است. این در حالی است که اقدامات آمریکا علیه ایران، رو به افزایش است. بنابراین، دور از انتظار نیست که فشار نرم و آرام آمریکا به ارمنستان برای تعدیل روابط با ایران افزایش یابد.
از سوی دیگر، ایروان ممکن است برای حفظ روابط با ایران و استفاده از مزایای آن، از آمریکاییها زمان بخرد و آنها را برای رفع برخی نیازهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی ارمنستان در سطح منطقه به حفظ این روابط در سطح مشخص قانع کند. به عبارت دیگر، ایروان برای کاهش پیامدهای منفی، ممکن است سعی کند با آغاز گفتوگوی واقعی و شفاف با واشنگتن در مورد اهدافش برای کاهش نفوذ روسیه و همچنین تلاش برای ایجاد تعادل منطقهای از طریق همسویی جزئی با ایران، رویکردی فعالانه اتخاذ کند. دولتمردان ارمنی در سفر جی .دی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، به ارمنستان و طی مذاکرات با وی، این موضوع را مطرح کرده و خواستار معافیت ارمنستان از افزایش تعرفههای گمرکی، در مورد کشورهایی که با ایران روابط تجاری دارند، شدند.
گرچه نمیتوان به طور دقیق مدت زمان فرصتی که آمریکا به ارمنستان میدهد را مشخص کرد، اما مسیری که آمریکاییها پیش گرفتهاند، به این صورت است که درصددند از یکسو با تخصیص حمایتهای مالی به بخشهای مختلف اقتصاد ارمنستان، هدف اول ارمنستان (کاهش نفوذ روسیه) را محقق کند. توافقنامه ارمنستان با آمریکا درباره توسعه همکاری در بخش هستهای غیرنظامی، فروش پهپادهای نظارتی و انتقال فناوری تراشههای میکروالکترونیک در سفر ونس به ایروان یکی از اقدامات واشنگتن در راستای این هدف است.
از سوی دیگر، آمریکا با حمایتهای سیاسی و نظامی خود از ارامنه و همچنین سوق دادن بیش از پیش پاشینیان به سمت بازیگران دیگر، از جمله هند، هدف دوم (ایجاد موازنه) وی را تأمین کنند. در این صورت، وابستگی ارمنستان به ایران برای ایجاد موازنه در منطقه کاهش مییابد.
علاوه براین، اگرچه ارمنستان در حال حاضر برای اتصال به بازارهای آسیای جنوبی و خاورمیانه به مسیر ایران نیاز دارد و دولت پاشینیان با مذاکره با آمریکا مجوز استفاده از این مسیر را گرفته است، اما این احتمال وجود دارد که آمریکاییها برای محروم کردن ایران از مزایای مسیرها و دالانهای حمل و نقل، مسیر ترکیه ـ عراق ـ خلیج فارس را که در سالهای نه چندان دور ساخته خواهد شد، به ارمنستان پیشنهاد دهند.
همچنین، حضور و نفوذ ساختارهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، نظامی و امنیتی غربی در ارمنستان رو به افزایش است. همانگونه که راهبرد وزارت خارجه آمریکا نشان میدهد، هدف از این حضور دور کردن ساختارهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، نظامی و امنیتی ارمنستان از دو بازیگر «بدخیم» روسیه و ایران است.
همکاری ارمنستان با آژانس توسعه بینالمللی آمریکا (USAID) و ناتو در حوزههای آموزشی، تأمین امنیت مرزها، رزمایشهای نظامی و خرید و فروش تسلیحات قابل مشاهده است. پیامد این همکاریها طی سالهای آینده خود را به صورت کاهش نگاه مثبت جامعه ارمنستان به ایران، افزایش اختلافهای سیاسی، افزایش جاسوسی و اقدامات ضد امنیت ملی ایران از جغرافیای این کشور نشان خواهد داد.
با وجود دلایل فوق، نکته حائز اهمیت در این خصوص، توجه به مفهوم«تعدیل روابط» است. حتی اگر آمریکا ارمنستان را برای قطع روابط با ایران تحت فشار قرار دهد، همسایه بودن این دو کشور، حضور جمعیت زیادی از ارامنه در ایران و مسائل و تحولات منطقه مانع از قطع روابط میشود. همجواری ارمنستان با ایران و رفت و آمد ارامنه ایرانی به این کشور، ایروان را ناچار به ادامه همکاریهای سیاسی، مرزی و امنیتی با تهران میکند. در میان این نوع همکاریها، مراودات غیررسمی تجاری نیز ادامه خواهد داشت. به همین دلیل، در اینجا سخنی از قطع روابط نیست.
