آیا صلح روسیه و اوکراین این بار هم با بنبست مواجه میشود؟!
با وجود خوشبینی ترامپ نسبت به نزدیک بودن صلح میان روسیه و اوکراین، اندک اختلافات باقی مانده در مفاد طرحهای صلح، آن قدر مهم هستند که مسیر توقف جنگ را مسدود میکنند و بنابراین چشمانداز دستیابی به صلح همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد.
روح اله صالحی، کارشناس مسائل بینالملل
اندیشکده زاویه: با آغاز سال نو میلادی، مذاکرات صلح روسیه و اوکراین وارد مرحلهای حساس شده که همزمان با امیدهای محتاطانه، تردیدهای جدی را نیز به همراه دارد. شامگاه یکشنبه (7 دی) دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا و ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین در فلوریدا دیدار کردند تا راهحلی برای پایان جنگ چهار ساله پیدا کنند.
ترامپ دیدار خود با زلنسکی را عالی توصیف کرد و گفت: «احتمال دستیابی به توافق درباره جنگ اوکراین افزایش یافته است». گفتگوهای ترامپ و زلنسکی که با ارزیابی مثبت دو طرف همراه بوده، میتواند نقطه عطفی در مسیر صلح باشد.
زلنسکی پس از این دیدار اعلام کرد که تمام جنبههای توافق صلح مورد بررسی قرار گرفته و طرفین به دستاوردهای قابل توجهی دست یافتهاند. بر اساس جمعبندیهای انجام شده، تضمینهای امنیتی به عنوان رکن اصلی دستیابی به صلحی پایدار محسوب میشوند.
ترامپ میزان پیشرفت در مذاکرات را حدود ۹۵ درصد توصیف کرد اما همزمان هشدار داد که «یک یا دو مسئله پیچیده» همچنان حل نشده باقی مانده است، مسائلی که با وجود محدود بودن، آن قدر حساس و دشوار هستنند که میتوانند روند صلح را تحت تأثیر قرار دهند.
ترامپ با ابراز امیدواری نسبت به پیشرفت مذاکرات اعلام کرد که امکان دستیابی به توافق درباره اوکراین در چند هفته آینده وجود دارد. او پس از این دیدار، در تماس تلفنی با ولادیمیر پوتین درباره روند مذاکرات صلح گفتگو کرد؛ تماسی که هر دو طرف آن را مثبت و سازنده توصیف کردند.
با وجود آن که در ظاهر به نظر میرسد بخش زیادی از اختلافات میان آمریکا و اوکراین برای رسیدن به توافق با روسیه برطرف شده، اما همچنان چالشهایی باقی مانده که میتواند کل روند را تحت تأثیر قرار دهد. یکی از موانعی که چشمانداز صلح را تیره و تار میکند شکاف درون غربی و به ویژه موضوع «تضمین امنیتی» است که یکی از موانع جدی در مسیر صلح به شمار میرود.
تأکید زلنسکی بر نیاز اوکراین به دریافت تضمینهای امنیتی بلندمدت از آمریکا بیش از آنکه نشانه اعتماد به روند صلح باشد، نشان دهنده تردید عمیق کییف نسبت به دوام توافق صلح ارائه شده از سوی آمریکا است. زلنسکی با اصرار بر چنین تضمینی پذیرفته که باقی ماندن برخی اختلافات کلیدی ممکن است اوکراین را دوباره در مسیر بیثباتی قرار دهد.
اوکراین خواستار تضمینهای امنیتی شبیه ماده ۵ ناتو است تا از هرگونه حمله مجدد روسیه جلوگیری کند اما برخی اعضای ائتلاف به دلیل نگرانیهای ناشی از حساسیتهای مسکو با آن موافقت نکردهاند و بنابراین تاکنون پیشرفت قابل توجهی در این زمینه حاصل نشده است.
علاوهبراین، اروپاییها گرچه ظاهراً از طرح صلح ترامپ حمایت میکنند اما در واقع تمایلی به پذیرش کامل مفاد آن ندارند. آنها اعلام کردهاند که در صورت شکست مذاکرات، حمایت قاطع خود را از کییف ادامه خواهند داد، زیرا معتقدند بندهای طرح ترامپ تماما به نفع مسکو تدوین شده و دادن امتیاز به روسیه نه تنها پیشروی آن را متوقف نمیکند بلکه میتواند زمینه حمله به سرزمینهای جدید اروپایی را در آینده فراهم کند.
از این رو، اروپاییها دست به ابتکار جدیدی زدهاند تا با تشکیل «نیروی چندملیتی» نیروهای نظامی خود را در خاک اوکراین مستقر کنند، اقدامی که با واکنش شدید روسیه مواجه شده است. روسیه استقرار نیروی چندملیتی در اوکراین را تهدیدی برای امنیت و نفوذ خود میداند و نگران است حضور نیروهای خارجی تعادل نظامی منطقه را بههم زده و زمینه نفوذ ناتو و فشار دیپلماتیک بیشتر بر روسیه را فراهم کند.
لازم به ذکر است که روسیه با هدف جلوگیری از نفوذ ناتو به اوکراین به این کشور حمله کرد و چنانچه هرگونه توافق صلح موقعیت نیروهای ناتو را در اوکراین تثبیت کند، مسکو در برابر آن کوتاه نخواهد آمد. هرچند برخی کشورهای اروپایی مانند روسیه، انگلیس و فرانسه این طرح را عمداً مطرح کردهاند و با آگاهی از اینکه مسکو آن را نخواهد پذیرفت، تلاش میکنند رقیب سنتی خود را مسئول اصلی شکست دیپلماسی معرفی کنند.
این درحالی است که مسکو بر تضمین بیطرفی اوکراین نیز تأکید دارد و خواستار آن است که این کشور تحت عضویت هیچ ائتلاف نظامی قرار نگیرد، خالی از سلاحهای هستهای و تهاجمی باشد، هیچ ایدئولوژی افراطی در آن رواج نداشته باشد و خاک آن برای اهداف ناتو مورد استفاده قرار نگیرد، ولی رهبران اروپایی این درخواستها را جاهطلبانه ارزیابی کردهاند.
علاوهبر این، یکی از اصلیترین موانع دستیابی به توافق صلح، مسئله واگذاری اراضی اوکراین به روسیه است که همچنان به صورت لاینحل باقی مانده است. هرچند ترامپ پیشتر با واگذاری برخی سرزمینها به روسیه موافق بود اما پس از دیدار با زلنسکی و با توجه به مواضع مسکو، اظهار کرد که «روسیه خواهان کنار گذاشتن دونباس از سوی اوکراین است و به نظر من باید این درخواست تعدیل شود». او تأکید کرد که زمان پایان جنگ فرا رسیده است، هرچند مسئله اراضی یکی از دشوارترین نکات مذاکرات باقی مانده است.
ترامپ همچنین اعلام کرده که وضعیت نیروگاه «زاپروژیا» به عنوان یکی از موارد به شدت اختلافی نیز در حال بررسی است و امکان بازگشایی سریع آن وجود دارد، اقدامی که میتواند ضمن تضمین تأمین برق و کاهش خطرات هستهای، نقش مهمی در کاهش نگرانیهای بینالمللی ایفا کند. در مقابل، پوتین اخیراً اظهار داشته که قصد دارد به زودی این نیروگاه و شهرکهای اطراف آن را تحت کنترل خود درآورد، اقدامی که میتواند منجر به افزایش تنش میان مسکو و واشینگتن شود.
کنترل زاپروژیا نه تنها از نظر امنیت انرژی اهمیت دارد بلکه یکی از نقاط حساس استراتژیک در مذاکرات صلح محسوب میشود و تصمیمات هر یک از طرفها در این باره، تأثیر مستقیم بر روند دیپلماسی و چشمانداز صلح در اوکراین خواهد داشت. با توجه به اصرار روسیه بر تصرف منطقه نیروگاه زاپروژیا و کنترل زیرساختهای حیاتی انرژی اوکراین، احتمال دارد ترامپ که پیشتر نسبت به پیشرفت مذاکرات خوشبین بود، در مواجهه با این تنش تازه از تلاش برای پیشبرد توافق صلح عقبنشینی کند.
زلنسکی نیز تاکنون زیر بار خواستههای مسکو برای کنترل اراضی اشغالی نرفته و با روشهای مختلف تلاش دارد مسئولیت چنین تصمیمی را از دوش خود بردارد. او اخیرا اعلام کرده که واگذاری اراضی بدون برگزاری همهپرسی امکانپذیر نیست. از آنجا که مردم اوکراین حاضر به دادن سرزمینهای خود به روسیه نیستند، زلنسکی تلاش میکند با این ترفند از واگذاری این مناطق به مسکو جلوگیری کند.
در مقابل، کرملین بر این مسئله پافشاری کرده و آن را پیششرط توقف درگیریها اعلام کرده است. حتی پوتین در تازهترین اظهارات خود بار دیگر تهدید کرده که در صورت شکست مسیر دیپلماتیک، از گزینه نظامی برای تحقق اهداف خود از جمله تصرف مناطق جدید استفاده خواهد کرد.
با توجه به این اختلافات عمیق، هر گونه توافق صلح در آینده نزدیک دور از دسترس به نظر میرسد و نمیتوان خوشبین بود که درگیریها به زودی پایان یابد. این وضعیت پیچیدگی بحران اوکراین و افزایش تردیدها درباره موفقیت تلاشهای دیپلماتیک را آشکار میکند.
با وجود خوشبینی ترامپ نسبت به نزدیک بودن صلح در اوکراین، اندک اختلافات باقیمانده در مفاد طرحهای صلح، آن قدر مهم هستند که مسیر توقف جنگ را مسدود میکنند. از این رو، چشمانداز دستیابی به صلح همچنان در هالهای از ابهام باقی مانده است.
