تأملی در تردید پاکستان در فروش تسلیحات مورد نظر جمهوری آذربایجان
روابط تسلیحاتی جمهوری آذربایجان و پاکستان طی سالهای اخیر از سطح خرید تجهیزات سبک فراتر رفته و اکنون باکو چشمبهراه دستیابی به تسلیحات راهبردیتر مانند موشکهای کروز و بالستیک پاکستانی است. هرچند محدودیتهای فنی، فشارهای بینالمللی و حساسیت همسایگان، مانع از گسترش سریع این همکاریها شدهاند، اما تداوم این روند میتواند توازن قدرت در قفقاز جنوبی را بهطور جدی دگرگون کند.
دکتر امین پرتو، استاد دانشگاه و پژوهشگر مطالعات امنیتی
اندیشکده زاویه: خرید تسلیحات ساخت پاکستان توسط جمهوری آذربایجان سابقهای طولانی دارد. گذشته تسلیحات ساخت پاکستان که باکو خریداری کرد محدود و اندک بود. پاکستان تنها هواپیماهای آموزشی ملخی سوپرمشاق به تعداد 10فروند و راکتانداز 122 میلیمتری کی آر ال-122 (نسخه پاکستانی راکتانداز مشهور گراد ساخت روسیه) را به تعداد 55 فروند به جمهوری آذربایجان فروخته بود. اخیراً هم این خریدهای نظامی تنها محدود به خرید هواپیماهای جت جنگنده جی-17 باقی مانده است.
قرارداد البته بزرگی شامل خرید 40 فروند جت جنگنده که گرچه پاکستان آنها را تولید میکند اما موتورهایشان و تسلیحات قابل نصب روی آنها ساخت چین است. البته گزارشهایی وجود دارد که جمهوری آذربایجان به دنبال خرید موشک هوا به زمین کروز تیمور برای نصب روی جی-17 هم هست. علت محدود بودن این روابط تسلیحاتی روشن است؛ صنایع نظامی پاکستان از نظر تولید تجهیزات نظامی چندان نیرومند نیستند و با رقبایی که بازار تسلیحاتی باکو را از دیرباز در تسلط خود داشتهاند نمیتوانند رقابت کنند. به همین دلیل است که با وجود همه کوششها، پاکستان در بازار تسلیحاتی جمهوری آذربایجان، با فاصله پشت سر روسیه، ترکیه، اسرائیل و اخیراً چین حرکت کرده است.
با این حال پاکستان تسلیحات معدود اما مهمی تولید میکند که جمهوری آذربایجان به شدت نسبت به خرید آنها نظر دارد و در عین حال برای خریدشان منبعی جز پاکستان هم ندارد. در حقیقت این تسلیحات را ترکیه، اسرائیل، روسیه یا چین تولید نمیکنند یا آنکه تمایلی به فروش آنها به باکو ندارند. اما باکو امیدوار است از حُسن رابطه با اسلام آباد برای خرید این تسلیحات استفاده کند.
اولین مورد از چنین تسلیحاتی، موشکهای کروز تهاجم زمینی است. جمهوری آذربایجان به شدت علاقمند است که بتواند امکان وارد آوردن ضربه عمق خاک دشمنان بالقوه خود را به دست آورد. این دشمن بالقوه البته ارمنستان یا گرجستان نیست که عمق استراتژیک بسیار ناچیزی دارند. بلکه منظور روسیه و شاید ایران است. موشک کروز تهاجم زمینی بابُر ساخت پاکستان به شدت مورد نظر باکو قرار داشته است. نسخههای مورد نظر باکو، بین 750 تا 900 کیلومتر بُرد دارند و از طریق آنها باکو خواهد توانست عمق خاک روسیه و ایران را هدف قرار دهد.
مورد دیگر موشکهای بالستیک هستند که پاکستان تولید میکند. با آنکه عمده توجه پاکستان تولید موشک بالستیک با توان حمل کلاهک اتمی بوده اما پاکستان قادر است موشک بالستیک قابل کاربرد تاکتیکی و با کلاهک متعارف را به صورت انبوه تولید کند. برخی شایعات از آن حکایت دارد که جمهوری آذربایجان از پاکستان خواسته تا فناوری تولید موشک بالستیک را به این کشور انتقال دهد تا باکو یک صنعت بومی موشک بالستیک در اختیار داشته باشد.
پاکستان تولیدات موشکی متنوعی در اختیار دارد که از 450 کیلومتر تا 2 هزار کیلومتر بُرد دارند. موشکهای شاهین 2 و 3 و ابابیل در رده موشکهای بُرد بلند و موشک ابدالی و نصر در رده موشکهای بُرد متوسط قرار دارند. پاکستان به فروش موشک نصر با بُرد 70 کیلومتر تمایل نشان داده اما موشکی مانند ابدالی با 450 کیلومتر یا موشکهای شاهین و ابابیل که بردی تا 2 هزار کیلومتر دارند دشوار به نظر میرسد.
جمهوری آذربایجان همین طور مشتاق است موشکهای بالستیک هایپرسونیک ساخت پاکستان را هم به خدمت بگیرد. موشکهای هایپرسونیک شانس بالاتری برای عبور از دفاع موشکی دشمن را دارند و همین طور میتوانند غافلگیری بیشتری را بر دشمن تحمیل کنند. پاکستان آزمایش و تولید موشکهای بالستیک هایپرسونیک را آغاز کرده است.
با این حال پاکستان هنوز نتوانسته با فروش این تسلیحات به جمهوری آذربایجان موافقت کند. این عدم موافقت چند دلیل عمده دارد. اولاً در صورتی که پاکستان بخواهد چنین تسلیحاتی را در اختیار باکو قرار دهد قطعاً با واکنش تند ایالات متحده مواجه خواهد شد که این اقدام را نوعی اشاعه تسلیحاتی خارج از کنترل خود تلقی خواهد کرد. صنایع موشکی پاکستان همین الان هم تحت فشار تحریمی آمریکا و نگرانیهای واشینگتن قرار دارند. اگر پاکستان بخواهد موشکهای بالستیک ساخت خود را به صورت گسترده صادر کند یا فناوری ساخت آن را انتقال دهد تبدیل به یک «کره شمالی جدید» در اشاعه موشکی خواهد شد. امری که ابداً مقبول آمریکا نیست و برای پاکستان هم پیامدهای جدی در بر خواهد داشت.
ثانیاً این اقدام پاکستان با نارضایتی جدی همسایگان پاکستان مواجه خواهد شد. به خصوص ایران از چنین فروش تسلیحاتی احساس نگرانی خواهد کرد زیرا اصلیترین هدف باکو از اینکه چنین تسلیحاتی در اختیار بگیرد صرفاً متوجه ایران خواهد بود.
ثالثاً چنین اقدمی از سوی پاکستان ممکن است با ناخشنودی چین هم مواجه شود. چین یک منبع مهم تامین تسلیحات و انتقال فناوری نظامی به پاکستان بوده است. اما صادر کردن موشکهای بالستیکی که منشاء فناوری آنها هم تا حد زیادی چینی بوده از نظر چین قابل قبول نخواهد بود.
رابعاً در صورتی که کشوری کوچک به توان موشکی بالستیک یا کروز بُرد بلند دست یابد یا آنکه بتواند به موشکهای هایپرسونیک دسترسی پیدا کند، آنگاه موجی گسترده از رقابت برای به دست آوردن این تسلیحات از جنبه بُرد و توان حرکت هایپرسونیک در سطح جهانی آغاز خواهد شد که مورد قبول جامعه جهانی نخواهد بود.
به طور کلی با آنکه تمایل جمهوری آذربایجان به دست آوردن توان هدف قرار دادن عمق خاک دشمنانش در فاصلهای بسیار طولانی است و تنها ابزار مقدور و ممکن برای آن هم موشکهای کروز و بالستیک با چنین بردی است و با آنکه پاکستان یگانه منبع این نوع تسلیحات به شمار میرود اما پاکستان احتیاط و محافظهکاری زیادی برای فروش آنها به باکو دارد. پاکستان ممکن است موشک بالستیک کوتاه بُرد نصر را به باکو بفروشد اما هنوز هنجارهای منع اشاعه به قدر کافی مستحکم هستند که فروش موشک بالستیک با بُرد بیشتر به باکو را مانع شوند. در مورد موشکهای کروز هواپرتاب هم دستیابی به نسخه دوربرد موشکی همچون بابُر ممکن است با پیامدهای عجیب و گسترده مواجه شود.
با این حال یک نکته حقیقت دارد؛ همزمان با این تحولات، ترکیه هم در حال پیشبرد برنامه موشک بالستیک خود است. این برنامه که اکنون به نظر میآید وارد مرحله حساسی (یعنی عبور از محدودیت بُرد و افزایش آن به هزار کیلومتر و وزن کلاهک جنگی) شده و ترکیه حتی از آغاز تحقیقات بر روی ساخت موشک هایپرسونیک سخن میگوید، باکو هم ممکن است به تدریج از گزینه دریافت موشک از پاکستان صرف نظر کند و به ترکیه روی آورد. همین طور ممکن است با حرکت باکو به سمت خرید موشک بالستیک با بُرد بلند از ترکیه، پاکستان هم از سختگیری در فروش موشکهای بالستیک یا کروز بُرد بلند به جمهوری آذربایجان بکاهد و آنها را به فروش برساند.
