آیا سقوط هواپیمای رئیس ستاد ارتش لیبی روابط آنکارا – طرابلس را تضعیف میکند؟!
سقوط مرگبار هواپیمای حامل رئیس ستاد ارتش لیبی، اگرچه شوکی در ساختار نظامی طرابلس ایجاد کرده، اما بعید است بتواند پیوندهای عمیق و نهادمند میان لیبی و ترکیه را متزلزل کند. این حادثه بیش از هر چیز، بار دیگر نقش تعیینکننده آنکارا در صحنه سیاسی و امنیتی لیبی را برجسته میسازد؛ نقشی که دیگر به افراد وابسته نیست، بلکه در تار و پود معادلات قدرت این کشور تنیده شده است.
برسام محمدی، کارشناس مسائل منطقه
اندیشکده زاویه: سقوط هواپیمای حامل رئیس ستاد ارتش لیبی، رخداد ناگواری است که در نگاه اول این پرسش را برجسته میسازد که آیا این حادثه میتواند معادلات امنیتی و سیاسی پیچیده این کشور، به ویژه روابط عمیق و راهبردی آن با ترکیه را تحت تأثیر قرار دهد؟ تحلیل وضعیت موجود و ریشههای نفوذ خارجی نشان میدهد که علیرغم از دست دادن یک چهره نظامی کلیدی و رابط مهم، ساختار روابط بین آنکارا و طرابلس اگرچه ممکن است با نوساناتی همراه شود، اما در بلندمدت آنچنان نهادینه و چندلایه شده است که تحت تأثیر فقدان یک فرد، حتی در چنین سطحی، متزلزل نخواهد شد. در حقیقت، این واقسه بیشتر بر استمرار و ثبات این اتحاد تاکید میکند تا بر گسست آن.
نکته محوری این است که حضور ترکیه در لیبی از حالت یک همکاری موقت و فردمحور فراتر رفته و به یک واقعیت دائمی در چشمانداز امنیتی این کشور تبدیل شده است. این رابطه بر پایه توافقات راهبردی با دولت مستقر در طرابلس، سرمایهگذاریهای عملیاتی سنگین، استقرار نظامی و حمایت لجستیکی حیاتی بنا شده است. بنابراین، نقش ترکیه به عنوان یک شریک امنیتی کلیدی، به یک فرد خاص وابسته نیست، بلکه در شبکه پیچیدهای از منافع متقابل و سازوکارهای نهادی ریشه دوانده است. همانطور که تحلیلها اشاره میکنند، پرسش اصلی پس از این سقوط، نه واکنش مقامات لیبیایی که عکسالعمل ترکیه بود. این موضوع به وضوح گویای عمق وابستگی و انتظارات از آنکارا به عنوان بازیگری تعیینکننده است. طرف لیبیایی به طور کلی به پشتیبانی همهجانبه ترکیه متکی است و این وابستگی، امکان هرگونه تغییر جهت عمده را محدود میسازد.
در کوتاهمدت، مهمترین تأثیر این حادثه احتمالاً در عرصه داخلی لیبی و به ویژه در درون اردوگاه غرب این کشور قابل مشاهده خواهد بود. فقدان یک فرمانده ارشد میتواند فضای رقابت بر سر تصدی پستها، دسترسی به منابع و افزایش نفوذ در میان سایر فرماندهان نظامی و رهبران گروههای شبهنظامی را تشدید کند. این “فرسایش تدریجی انسجام” یک خطر واقعبینانه است، چرا که بازیگران مختلف ممکن است در میانه بیثباتی موقت، برای کسب موقعیت بهتر مانور دهند. با این حال، حتی در این صحنه رقابت داخلی، عاملی که به صورت سدی بازدارنده عمل میکند، وجود و خواست ترکیه است. تمامی این بازیگران به خوبی آگاهند که دستیابی و حفظ موقعیتشان بدون حداقل رضایت و پشتیبانی آنکارا دشوار خواهد بود. بنابراین، رقابتها به احتمال زیاد در چارچوبی صورت میگیرد که خط قرمز آن به خطر انداختن رابطه کلان با این حامی خارجی قدرتمند است.
از سوی دیگر، انتصاب سریع یک جانشین موقت برای حفظ تداوم فرماندهی، نشاندهنده اراده نهادهای رسمی در طرابلس برای جلوگیری از ایجاد خلأ قدرت و اطمینانبخشی به شرکای خارجی، به ویژه ترکیه، بود. این اقدام، تضمین عملی برای تداوم همکاریهای نظامی و کاهش خطرات سیستماتیک فوری ارزیابی میشود. در جبهه شرق لیبی نیز، اگرچه این حادثه ممکن است به عنوان یک فرصت برای بهرهبرداری تبلیغاتی یا حتی عملیاتی تلقی شود، اما حضور نظامی و نفوذ سیاسی ترکیه در غرب، به عنوان یک عامل بازدارنده قوی عمل میکند. بهبود نسبی روابط آنکارا با فرماندهان شرق در ماههای اخیر نیز، اگرچه ممکن است مسیری برای گفتگو گشوده باشد، اما به معنای کاهش حمایت ترکیه از متحدانش در طرابلس نیست. تحلیلها حاکی از آن است که ترکیه تمایلی به تحمل هرگونه تلاش آشکار برای تغییر موازنه قوا از طریق زور نخواهد داشت و این امر، خطر بازگشت به درگیری تمامعیار شرق و غرب را در کوتاهمدت محدود نگه میدارد.
در نتیجه، سقوط هواپیما و فقدان رئیس ستاد ارشد، اگرچه ضایعهای انسانی و امنیتی است، اما نمیتواند به گسست سیستماتیک در نظم حاکم بر روابط خارجی لیبی منجر شود. این رویداد، برعکس، اگر پیامدهای آن مدیریت شود استحکام و عمق رابطه ترکیه با بخشی از لیبی را آشکار میسازد. نفوذ آنکارا در مسیرهای نظامی و سیاسی این کشور تعیینکننده است و این نفوذ، امری فراتر از ارتباطات شخصی و مبتنی بر منافع راهبردی پایدار است. ترکیه خود را به عنوان یک بازیگر دائمی در صحنه لیبی تثبیت کرده و این جایگاه را مدیریت میکند. بنابراین، پیامد اصلی این حادثه نه کاهش نفوذ ترکیه، که احتمالاً مدیریت دقیقتر رقابتهای داخلی متحدان لیبیایی آن در غرب این کشور، تحت سایه همان نفوذ پابرجاست. دورنمای کلی حاکی از تداوم وضع موجود است، جایی که آنکارا حضور دارد، خواهد ماند و به نقش آفرینی تعیینکننده خود ادامه خواهد داد.
