گسترش نفوذ چین در آسیای مرکزی از مسیر آموزش، اقتصاد و امنیت
چین در سالهای اخیر راهبرد نفوذ خود در آسیای مرکزی را از مسیرهای نرمتری همچون آموزش عالی، همکاریهای اقتصادی و پیوندهای فرهنگی گسترش داده است. در کنار رزمایشهای محدود نظامی، پکن با اعطای بورسیههای تحصیلی، سرمایهگذاریهای سنگین در زیرساختها و تقویت ارتباطات رسانهای و فرهنگی، جایگاه خود را بهعنوان شریک کلیدی کشورهای منطقه تثبیت میکند. این تحرکات، همزمان با حساسیتهای داخلی و نگاههای انتقادی در برخی کشورها مانند قرقیزستان، نشاندهنده تلاش چین برای تعمیق نفوذ چندلایه با کمترین چالش سیاسی مستقیم است.
اندیشکده زاویه: چین در حال استفاده فزاینده از ابزار آموزش و همکاریهای فرهنگی برای تقویت قدرت نرم خود در آسیای مرکزی است. در سال تحصیلی ۲۰۲۶–۲۰۲۷، ترکمنستان و قرقیزستان رقابتهایی برای اعطای بورسیه تحصیلی در دانشگاههای چین اعلام کردهاند، و سفارتخانههای چین نیز برنامه «جوانان برتر» را برای مقامات دولتی و مدیران منطقهای ترویج میکنند. در تاجیکستان و قزاقستان نیز دیدارهای دانشگاهی و فرهنگی گسترش یافته است، در حالیکه هزاران دانشجوی چینی در دانشگاههای آسیای مرکزی تحصیل میکنند.
در حوزه امنیتی، رزمایش «سهند ۲۰۲۵» در ایران با مشارکت اعضای سازمان همکاری شانگهای برگزار شد که هرچند از نظر نظامی گسترده نبود، اما نماد همکاری امنیتی روزافزون چین با منطقه بود. همزمان در مجمع تیانشان در ارومچی، چین تأسیس مرکز تحقیقات مالی آسیای مرکزی را برای تقویت همکاری اقتصادی اعلام کرد.
در قزاقستان، نفوذ چین با سرمایهگذاریهای بزرگ صنعتی و کشاورزی، همکاری رسانهای و حقوقی، و پروازهای مستقیم هوایی افزایش یافته است. از جمله شرکت چینی سینکیانگ لیهوا با سرمایهگذاری ۳۸۳ میلیون دلاری مجتمع پنبهای جدیدی در ترکستان میسازد. همچنین شرکت ملی نفت قزاقستان، شریک مشترکی با سینوپک چین تأسیس کرده است.
در ازبکستان، طرحی مشترک برای الگوبرداری از اصلاحات اقتصادی چین و همکاری در پروژههای انرژی به ارزش بیش از ۹ میلیارد دلار در حال اجراست. پکن از طریق مراکز فرهنگی و رسانهای نیز روابط نرم خود با تاشکند را گسترش میدهد.
قرقیزستان با چالش افزایش احساسات ضد چینی مواجه است. دولت این کشور تلاش میکند نگرانیهای عمومی درباره ازدواجهای دو ملیتی و سرمایهگذاریهای چینی را کنترل کند، در حالیکه همکاریهای حملونقل و تجاری همچنان ادامه دارد.
در تاجیکستان، روزهای فرهنگی چین و دیدارهای رسمی بین وزرای دو کشور گسترش تبادلات فرهنگی را رقم زد. در ترکمنستان نیز همکاریهای فنی با چین در حوزه گاز و آب افزایش یافته است و پکن بهصورت مستقیم تجهیزات صنعتی پیشرفته در اختیار این کشور قرار میدهد.
در مجموع، مجموعهای از اقدامات اقتصادی، آموزشی و فرهنگی چین نشان میدهد پکن با رویکردی نرم و چندسطحی، نفوذ خود در آسیای مرکزی را عمیقتر میسازد و جایگزینی تدریجی برای نفوذ روسیه و غرب در این منطقه طراحی میکند.
