گذار خانواده در میان علویان ترکیه؛ از اجاق آیینی تا نهاد فرهنگی مدرن
خانواده در میان علویان ترکیه تنها یک نهاد اجتماعی نیست؛ بلکه یکی از مهمترین سازوکارهای بازتولید هویت دینی، حافظه جمعی و پیوند آیینی به شمار میآید. این نهاد که در پیوند مستقیم با نظام ددهلیک و اجاقها قرار دارد، از دیرباز نقش محوری در انتقال ارزشها، باورها و سنتهای آیینی ایفا کرده و ستون اصلی انسجام اجتماعی در جامعه علوی بوده است.
دکتر زهرا کبیری پور، کارشناس مسائل ترکیه
اندیشکده زاویه: درک جایگاه خانواده در میان علویان، فهمی دقیق از منطق درونی یک مذهب، یک شبکه خویشاوندی آیینی و یک فرهنگ زیسته را ممکن میسازد؛ فرهنگی که امروز در گذار میان سنت و مدرنیته، در حال تجربهکردن بازتعریفی عمیق است.
خانواده بهمثابه نخستین مدرسه آیینی
در سنت علوی، خانواده نخستین محیط آموزشی برای کودکان و یکی از مهمترین عرصههای انتقال آیینی به شمار میآید. بسیاری از باورها، ارزشها و مناسک مذهبی نه از مسیر آموزش رسمی، بلکه از طریق روایتهای شفاهی، گردهماییهای خانگی و مشارکت کودکان در مراسم جم منتقل میشود. مادران در این میان نقشی ویژه دارند؛ آنان غالباً حاملان اصلی حافظه آیینی، حافظان دعاها و ذکرهای خانگی و واسطهای میان نسلهای متوالی در انتقال سنتاند. در بسیاری از خانوادههای مهاجر یا شهری که ارتباط با ددههای سنتی کاهش یافته، همین نقش مادری جایگزینی مهم برای مرجعیت آیینی رسمی شده است.
خانواده و مشروعیت آیینی؛ پیوند با اجاقها
ساختار خانواده در جامعه علوی صرفاً بخشی از نظام خویشاوندی نیست؛ بلکه حاوی «سرمایه دینی» است که در قالب انتساب به اجاقها معنا مییابد. بسیاری از ددهها از خانوادههایی برمیآیند که نسلها در پیوند با اجاقهای تاریخی بوده و مشروعیت خود را از این سلسلهمراتب آیینی کسب کردهاند. این پیوند موروثی به خانواده جایگاهی فراتر از یک نهاد اجتماعی میدهد و آن را به مرکز تولید و انتقال سرمایه نمادین در «میدان دینی» تبدیل میکند؛ میدانی که بر اساس تحلیل پییر بوردیو، قدرت در آن از طریق مشروعیت سنتی، دسترسی به منابع نمادین و نقش آیینی بازتولید میشود.
البته این ساختار در مناطق مختلف ترکیه یکسان نیست. تفاوتهای زبانی، قومی و محلی باعث شده تا نقش خانوادهها در برخی مناطق پررنگتر و در مناطقی دیگر وابسته به ساختارهای جمعی یا شهری باشد. بااینحال، پیوند میان خانواده و اجاقها همچنان یکی از عناصر اصلی هویت و انسجام آیینی علویان باقی مانده است.
گذار خانواده از نهاد مشروعیتساز به نهاد واسطهای
تحولات اجتماعی دهههای اخیر، از مهاجرت گسترده به شهرها تا تغییرات سبک زندگی و گسترش تحصیلات دانشگاهی، نقش سنتی خانوادههای علوی را دچار دگرگونی کرده است. در گذشته، خانوادههای اجاقدار منشأ اصلی صدور مرجعیت آیینی و محمل مشروعیت دینی بودند، اما امروز بسیاری از خانوادهها بیش از آنکه تولیدکننده مشروعیت باشند، در نقش «واسطههای فرهنگی» ظاهر میشوند.
این گذار سه جلوه آشکار دارد:
1. کاهش نقش موروثی مشروعیت: نسل جدید کمتر بر پیوند خونی با اجاقها تکیه میکند و بیشتر به تجربه زیسته، اخلاق علوی و فهم فرهنگی از دین توجه دارد.
2. افزایش نقش حمایتی و تربیتی خانواده: خانوادهها اکنون بیشتر به نهادهای حافظ حافظه جمعی، روایتگر هویت و منتقلکننده ارزشهای اخلاقی بدل شدهاند.
3. گسترش انتقال آیینی از مسیرهای نوین: شبکههای اجتماعی، برنامههای فرهنگی جمخانهها و فعالیتهای جمعی جایگزین بخشی از انتقال سنتی شدهاند.
این تحول، نشانهای از تغییر منطق بازتولید مرجعیت اجتماعی در میان علویان است؛ تغییری که میان سنت اجاقمحور و نیازهای جامعه مدرن به تعادل جدیدی میاندیشد.
شکافهای درونی و اثر آن بر نقش خانواده
جامعه علوی امروز با شکافهای درونی متعددی روبهرو است که اثر آن در درون خانوادهها نیز دیده میشود. خانوادههای وابسته به اجاقهای سنتی همچنان از نفوذ آیینی بالاتری برخوردارند، اما خانوادههای فاقد چنین انتسابی، بهویژه در محیطهای شهری، بیشتر در پی بازتعریف هویت خود از مسیرهای فرهنگی و اجتماعیاند. شکاف نسلی نیز نقش مهمی دارد: جوانان تحصیلکرده، تعامل متفاوتی با دین دارند و انتقال آیینی از طریق جلسات فرهنگی، کتابها یا رسانههای دیجیتال برایشان پذیرفتهتر است. این تفاوتها، چهره متکثر و پویای جامعه علوی را آشکار میکند؛ جامعهای که در آن هویت نه صرفاً از گذشته، بلکه از نیازهای امروز نیز تغذیه میشود.
در نتیجه خانواده در جامعه علویان ترکیه امروز در نقطهای میان گذشته و آینده قرار دارد. از یکسو، همچنان حامل مهمترین بخشهای سنت اجاقمحور و میراث آیینی است؛ و از سوی دیگر، در حال بازتعریف کارکردهای خود در قالب نهادی فرهنگی، تربیتی و اجتماعی است. این بازتعریف نه نشانه گسست، بلکه نمودی از پویایی دین در میدان مُدرن اجتماعی است؛ میدانی که در آن، هویت علوی پیوسته بازخوانی میشود تا بتواند با تحولات جامعه ترکیه و زندگی مدرن سازگار بماند.
