مسکو و احیای کریدور شمال-جنوب؛ اتصال اوراسیا به جنوب جهانی
مؤسسه ایتالیایی مطالعات سیاست بینالملل در یادداشتی نوشت: کریدور شمال-جنوب با طول ۷۲۰۰ کیلومتر، پس از سه دهه هنوز به نقطه تعیینکننده نرسیده است؛ اما برای روسیه، ایران و هند به پروژهای راهبردی بدل شده است. مسکو این مسیر را برای کاهش فشار تحریمها، اتصال به جنوب جهانی و تقویت تجارت با هند و خزر دنبال میکند، در حالی که تنشهای ژئوپلیتیکی، مسیر ۱۶۰ کیلومتری آستارا-رشت و ناامنی پیرامون ایران، آینده آن را پیچیده کرده است.
با چالش همراه کرده است.
اندیشکده زاویه – ترجمه اختصاصی: کریدور بینالمللی شمال-جنوب که تقریبا سه دهه پیش، با توافق سهجانبه روسیه-ایران-هند راهاندازی شد، مسیری چندوجهی از سن پترزبورگ تا بندر بمبئی به طول ۷.۲ هزار کیلومتر را دربر میگیرد. اکنون این پروژه با بحران مواجه شده و تنها هند، از میان سه بنیانگذار این ابتکار ترانزیتی، در شرایط صلح قرار دارد و روابط نزدیک خود با غرب را حفظ کرده است.
رویدادهای اخیر مانند حمله روسیه به اوکراین و سرنگونی پرواز ۸۲۴۳ هواپیمایی آذربایجان در سال ۲۰۲۴، تأثیر منفی بر روابط روسیه با آذربایجان داشته است. بخش مهمی از این کریدور یعنی مسیر غربی، بدون مشارکت آذربایجان محقق نخواهد شد و آن نیز در گرو تقویت روابط بین مسکو و باکو است.
شرایط ایران نیز به دلیل تحولات اخیر پیچیدهتر شده و بیشتر مناطق آن به دلیل وضعیت آتشبس ناپایدار در معرض تهدید ایالات متحده و اسرائیل قرار دارد. بدون تردید، این تنشهای ژئوپلیتیکی بر انسجام سیاسی بین اعضای این کریدور سایه افکنده است.
پیش از جنگ ۲۰۲۲ اوکراین و درگیری ۲۰۲۶ ایران، ابتکار کریدور شمال-جنوب همکاری بین ۱۳ کشور را شامل میشد. در حال حاضر، قزاقستان و ترکمنستان، همچنین ترکیه و آذربایجان، جزو شرکای قابل اعتماد این کریدور هستند که با روسیه، ایران و هند روابط عادی دارند. در میان سایر کشورهای شرکتکننده در این ابتکار، تأکید بر توسعه کریدورهای جدید مانند پروژه TRIPP ارمنستان یا پیشنهاد عمان برای کریدورهای جدید در غرب آسیا، مطرح شده است.
در این میان، این کریدور برای روسیه از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا میتواند از طریق شبکه راهآهن خاور دور و کریدور شمال-جنوب، ارتباط باری با چین را برای اتصال به هند افزایش دهد. در اینصورت، مسکو میتواند برخی از مسیرهای ارتباطی کلیدی در بلوک جنوب جهانی را تکمیل کند.
ارزیابی همه احتمالات
به باور کارشناسان، توسعه کریدور شمال-جنوب از اولویت راهبردی برای روسیه برخوردار است. در مارس ۲۰۲۶، دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، اعلام کرد که از نظر مسکو این کریدور باید به مرحله اجرا برسد. از میان سه شاخه این کریدور، مشکلسازترین آن مسیر «غربی» از طریق آذربایجان و راهآهن آستارا-رشت-قزوین است. طبق توافق تهران و مسکو در سال ۲۰۲۳، ساخت بخش ۱۶۰ کیلومتری آستارا-رشت برای اتصال شبکه راهآهن ایران از طریق آستارا به آذربایجان، با بودجهای معادل ۱.۶ میلیارد یورو تأمین مالی خواهد شد.
البته، به دلیل تحریمهای مالی علیه ایران، بخش عمدهای از بار مالی بر دوش روسیه است. طبق توافق اولیه، اقدامات برای توسعه این راهآهن باید از اوایل آوریل ۲۰۲۶ آغاز میشد که به دلیل حمله نظامی ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران به تعویق افتاد. وزارت امور خارجه روسیه در اواخر ژوئن تأیید کرد که ساخت و ساز، به محض وجود شرایط پایدار نظامی و سیاسی آغاز و قرارداد اجرایی به زودی امضا میشود.
براساس دادهها، حجم تجارت از سه شاخه این کریدور افزایش یافته است. تجارت از طریق مسیر «ترانس خزر» با ۴۹۰۰ کیلومتر طول، با استفاده از کشتیهای مستقیم و کانتینرهای فیدر بین روسیه و ایران، در چهار ماه نخست سال ۲۰۲۶ به ۲.۲ میلیون تن رسید. همچنین، در نیمه نخست سال، صادرات روسیه به ایران از این مسیر نسبت به سال گذشته ۵۸ درصد رشد داشته است.
باوجود بیثباتی نظامی پیرامون ایران، تردد بار از طریق مسیرهای کریدور شمال-جنوب در سال ۲۰۲۶ با ۶۸ درصد افزایش به ۲.۲ میلیون تن کالا در مقایسه با سال ۲۰۲۵ رسید. طبق این گزارشها، افزایش در مسیر «شرقی» از طریق قزاقستان و ترکمنستان ۹۸ درصد بوده است.
ویژگیهای چندوجهی این کریدور، انعطافپذیر آن را به شدت تقویت میکند و به محمولهها اجازه میدهد تا کارآمدترین مسیر را از بین سه شاخه این کریدور انتخاب کنند. دسترسی مسکو به شرکای راهبردی خود از طریق گزینههای مختلف اتصالی، مسئله حیاتی است که در طول جنگ اوکراین نیز اهمیت آن افزایش یافت. در این راستا، کریدور شمال-جنوب به عنوان مسیری برای دور زدن تحریمها نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
اهداف جهانی روسیه
روسیه برای تبدیل به بخشی جداییناپذیر از نظم چندقطبی جهان مبتنی بر پلتفرم بریکس و تقسیمبندی حوزههای نفوذ داخلی در جنوب جهانی، به دنبال ایجاد یک شبکه ارتباطی نیرومند است. در این یمان، بُعد اوراسیایی آن به عملکرد کریدور شمال-جنوب بستگی دارد که مسکو آن را به عنوان پروژه زیرساختی کلیدی در اوراسیا محسوب میکند.
هدف راهبردی روسیه، توسعه مسیرهای پیشگفته تا سال ۲۰۳۰ است. در این راستا، عملیات لایروبی برای بهبود قابلیت ناوبری بخش ولگا-دریای خزر برای کشتیهای بزرگتر انجام میشود. همچنین، توسعه زیرساختهای بندری در ماخاچقلعه، در غرب دریای خزر، برای افزایش تجارت با ایران جزو اولویتهای مسکو به شمار میرود.
از نظر راهبردی، روسیه با سایر پروژههای زیرساختی رقابت نمیکند، بلکه به دنبال بهره برداری از ظرفیت همه آنهاست. از این نظر، مسکو به تقویت بندر آلات آذربایجان در «کریدور میانی» بوده که توسعه کریدور شمال-جنوب نیز به آن متکی است. روسیه پتانسیل بنادر قزاقستانی آکتائو و کوریک را که توسط سرمایهگذاران غربی به ویژه «گلوبال گیت» اتحادیه اروپا و سرمایهگذاران چینی نوسازی میشود، به رسمیت میشناسد. این بنادر میتوانند به چند کریدور خدمات ارائه دهند، و روسیه نیز به دنبال استفاده از این فرصت برای ادغام زیرساختهای ایجادشده توسط غرب و چین در کریدور شمال-جنوب است.
نتیجهگیری
به باور کارشناسان، چشمانداز کریدور شمال-جنوب به دلیل تشدید فشارها بر روسیه ناشی از تحریمهای مالی غرب و حملات پهپادی، جنگ اوکراین و آسیبپذیری ایران در برابر اقدام نظامی احتمالی ایالات متحده و اسرائیل، با تردید مواجه است. با این وجود، این کریدور به یکی از ابزارهای اصلی روسیه برای کاهش انزوای راهبردی خود تبدیل شده است. این امر میتواند دلیل نوسازی زیرساختهای آبی و زمینی مربوط به کریدور شمال-جنوب در روسیه را و همچنین، سرمایهگذاری در پروژههایی ایران را توضیح دهد.
مسکو احتمالا به دنبال استفاده از ظرفیت بنادر و سایر زیرساختهای حمل و نقل ترانس خزر نیز باشد که از طریق سرمایهگذاریهای غربی و چینی توسعه یافتهاند تا در نهایت در کریدور شمال-جنوب ادغام شوند. در نهایت، اهمیت راهبردی این کریدور، روسیه را تشویق میکند تا روابط دوجانبه با کشورهای ترانزیتی را تثبیت و عادیسازی روابط با آذربایجان را سرعت ببخشد. در مجموع، روسیه مصمم به تقویت روابط خود با سایر اعضای بریکس و نیز کشورهای شریک در جنوب جهانی از طریق پروژههای اتصالاتی بلندپروازانه مانند کریدور شمال-جنوب است.
