ارمنستان، حلقه جدید زنجیره تأمین آمریکا در قفقاز جنوبی

در شرایطی که رقابت جهانی بر سر کانی‌های حیاتی به یکی از محورهای اصلی رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل شده، ارمنستان با برخورداری از ذخایر متنوع عناصر نادر و کمیاب، حلقه‌ای بالقوه در زنجیره تأمین آمریکا به شمار می‌رود. با این حال، واقعیت‌های میدانی نشان می‌دهد که این حضور، بیش از آنکه مبتنی بر توافق‌های دولتی باشد، از مسیر سرمایه‌گذاری خصوصی و بازیگران نزدیک به کانون قدرت در واشنگتن شکل گرفته است.

مهرداد محبی‌نیا – کارشناس مسائل قفقاز جنوبی

اندیشکده زاویه: در ۲۶ می ۲۰۲۶ / 5 خرداد 1405، واشنگتن و ایروان تفاهم‌نامه همکاری در زمینه کانی‌های استراتژیک و عناصر خاکی کمیاب را به امضا رساندند. این سند که در چارچوب منشور مشارکت استراتژیک جامع میان دو کشور تنظیم شده، افزون بر یک سند همکاری اقتصادی، اساساً اعلام حضور ایالات متحده در معماری جدید منابع قفقاز جنوبی محسوب می‌شود.

در شرایطی که رقابت جهانی بر سر کانی‌های حیاتی به یکی از محورهای اصلی رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل شده، ارمنستان با برخورداری از ذخایر متنوع عناصر نادر و کمیاب، حلقه‌ای بالقوه در زنجیره تأمین آمریکا به شمار می‌رود. با این حال، واقعیت‌های میدانی نشان می‌دهد که این حضور، بیش از آنکه مبتنی بر توافق‌های دولتی باشد، از مسیر سرمایه‌گذاری خصوصی و بازیگران نزدیک به کانون قدرت در واشنگتن شکل گرفته است.

تغوت؛ روایتی از بدهی روسی تا مالکیت آمریکایی

سرگذشت معدن مس و مولیبدن «تغوت»، واقع در استان سیونیک، نماد عینی این تحول است. این معدن که با ذخیره‌ای بالغ بر ۴۵۰ میلیون تن سنگ معدن، پس از معدن کاجاران دومین معدن بزرگ ارمنستان محسوب می‌شود، ابتدا در اختیار شرکت «والکس گروپ» بود. اما در سال ۲۰۱۸، پس از ناتوانی این شرکت در بازپرداخت وام‌های دریافتی از بانک روسی وی‌تی‌بی، این دارایی در ازای بدهی حدود ۳۸۰ میلیون دلاری به کنترل این بانک درآمد. این انتقال، دارایی‌ای استراتژیک را در اختیار یک نهاد وابسته به دولت روسیه قرار داد.

اما نقطه عطف در ژوئیه ۲۰۲۶ رخ داد، زمانی که شرکت نوبنیاد «کوپرار آر‌اِی» کنترل این معدن را به دست گرفت. بررسی اسناد ثبتی نشان می‌دهد که مالک جدید این اپراتور، هلدینگ «داینامیک فرانتیر» مستقر در ایالت تگزاس است که در آگوست ۲۰۲۵ تأسیس شده. مدیر این شرکت، کنستانتین سوکولوف، سرمایه‌گذاری آمریکایی روس‌تبار است که پیش‌تر با مالکیت بر اپراتور مخابراتی «ویوا آرمنیا» در این کشور حضور اقتصادی پررنگی داشت.

حامی مالی ترامپ و صندوق زیرساختی تریپ

اهمیت این معامله فراتر از یک تغییر مالکیت ساده است. سوکولوف یکی از ۳۶ حامی مالی پروژه ساخت سالن رقص جدید در کاخ سفید است که تحت نظارت شخصی دونالد ترامپ قرار دارد و ۱۱ میلیون دلار به تشکل حامی برنامه‌های سیاسی ترامپ کمک کرده است. او پیش‌تر از سوی وزارت خارجه آمریکا به عنوان مدیر صندوق تازه‌تأسیس «TRIPP+ Enterprise Fund» منصوب شده بود؛ صندوقی با سرمایه اولیه ۲۰۱ میلیون دلار که مأموریت آن تأمین مالی پروژه‌های زیرساختی، انرژی، حمل‌ونقل و کانی‌های استراتژیک در منطقه تعریف شده است.

ابتکار «تریپ» یا «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی»، کریدوری ترانزیتی است که پس از میانجی‌گری آمریکا برای عادی‌سازی روابط ارمنستان و جمهوری آذربایجان در اوت ۲۰۲۵ شکل گرفت. این کریدور که به عنوان بخشی از «کریدور میانی» در مسیر ترانزیتی اروپا-قفقاز-آسیا طراحی شده، با سهم ۷۴ درصدی آمریکا و دوره بهره‌برداری ۴۹ ساله، در ژانویه ۲۰۲۶ چارچوب اولیه آن اعلام شد. بدین ترتیب، میان یک دارایی عظیم معدنی در ارمنستان و سازوکار سرمایه‌گذاری آمریکایی متمرکز بر توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، پیوندی نهادی شکل گرفته است.

فراتر از مس؛ اورانیوم و شیل در افق استراتژی آمریکا

اگرچه تمرکز فعلی بر کانی‌های بحرانی مانند مس، مولیبدن و عناصر خاکی کمیاب است، اما در بلندمدت نمی‌توان گسترش توجه آمریکا به سایر منابع استراتژیک ارمنستان را نادیده گرفت. تحقیقات زمین‌شناسی نشان می‌دهد که جنوب ارمنستان، به ویژه استان سیونیک، دارای میدان‌های سنگ معدن اورانیوم با پتانسیل بالاست. در شرایط «رنسانس هسته‌ای» جهانی و هم‌زمان با تلاش آمریکا برای کاهش وابستگی به تأمین‌کنندگان خارجی اورانیوم غنی‌شده، دسترسی به این منابع می‌تواند به عنوان یک دارایی ژئواستراتژیک اهمیت پیدا کند.

حوزه دیگر، منابع شیل (سنگ‌های نفتی و گازی) ارمنستان است. در اوایل دهه ۱۹۹۰، کارشناسان سازمان زمین‌شناسی آمریکا (USGS) پتانسیل شیل‌های ارمنستان را ارزیابی کردند و میادین دیلیجان و آبوویان-یغوارد را به عنوان مستعدترین مناطق شناسایی نمودند. ذخایر میدان دیلیجان به تنهایی حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون تن شیل برآورد شده است. اگرچه این پروژه‌ها در سال‌های گذشته به نتیجه نرسیدند، اما این پیشینه تاریخی نشان می‌دهد که توجه آمریکا به ظرفیت‌های طبیعی ارمنستان، فراتر از دستورکار فعلی کانی‌های بحرانی است.

رقابت با چین و معماری جدید ژئواکونومیک

اهمیت ژئواکونومیک جدید ارمنستان را باید در چارچوب رقابت کلان آمریکا با چین ارزیابی کرد. چین در حال حاضر بیش از ۸۰ درصد از پالایش مواد معدنی جهان را در کنترل دارد و واشنگتن برای کاهش این وابستگی، ۱ ژانویه ۲۰۲۷ را به عنوان ضرب‌الاجل قطع خرید از چین برای مصارف دفاعی تعیین کرده است. در این شرایط، دسترسی به منابع ارمنستان و اطمینان از صادرات پایدار مواد معدنی از طریق کریدور تریپ، نه‌تنها یک ضرورت اقتصادی، بلکه یک نیاز امنیت ملی برای آمریکا محسوب می‌شود.

نکته پایانی

در نهایت، آنچه در ارمنستان در حال رخ دادن است، صرفاً یک معامله معدنی یا یک توافق دوجانبه نیست. این تحول، بخشی از یک روند گسترده‌تر برای ایجاد اکوسیستمی جدید از منابع، زیرساخت‌ها و ابزارهای مالی در قفقاز جنوبی است؛ اکوسیستمی که در آن معادن، کریدورهای حمل‌ونقل و امنیت انرژی به عنوان حوزه‌هایی در هم‌تنیده طراحی می‌شوند. ارمنستان در این معماری جدید، از یک بازیگر حاشیه‌ای به حلقه‌ای کلیدی در زنجیره تأمین آمریکا تبدیل شده است؛ تحولی که پیامدهای آن نه تنها برای قفقاز، بلکه برای موازنه قدرت در سطح جهانی نیز قابل تأمل خواهد بود.