سفر الزیدی به ترکیه و تلاش عراق برای خروج از تنگنای ژئوپلیتیکی
سفر الزیدی به ترکیه، سفر قابل توجهی است، چرا که بغداد به دنبال بازیابی نقش غایب خود در شکلدهی به تعادل سیاسی و امنیتی منطقه است و آنکارا نیز میکوشد با تثبیت جایگاه خود به عنوان کریدور انرژی و ترانزیت، هژمونی خود را در غرب آسیا تحکیم بخشد. در این چارچوب، چهار محور اصلی شامل انرژی، امنیت، دیپلماسی آب و پروژه «راه توسعه»، همراه با مسئله حساس کردها، در دستور کار مذاکرات قرار دارند.
تحریریه اندیشکده زاویه: سفر علی فالح الزیدی، نخستوزیر عراق، به آنکارا در روز سهشنبه ۲۸ ژوئیه ۲۰۲۶ و دیدار با رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، سومین گام از سلسله سفرهای خارجی او از زمان تصدی سمت در ماه مه است. الزیدی پیش از این به واشنگتن (با امضای قراردادهای ۶۰ میلیارد دلاری با شرکتهای آمریکایی) و تهران (برای هماهنگی پیرامون برخی موضوعات مهم) سفر کرده بود و اکنون با تکمیل ضلع سوم مثلث استراتژیک خود، در تلاش است تا جایگاه عراق را در معادلات منطقهای بازتعریف کند. این سفر در شرایطی انجام میشود که جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل علیه ایران و بسته شدن تنگه هرمز، نظم ژئوپلیتیکی خاورمیانه را دگرگون ساخته و عراق را در بحرانهای مضاعف زیستمحیطی، امنیتی و لجستیکی گرفتار کرده است.
سفر الزیدی به ترکیه، سفر قابل توجهی است، چرا که بغداد به دنبال بازیابی نقش غایب خود در شکلدهی به تعادل سیاسی و امنیتی منطقه است و آنکارا نیز میکوشد با تثبیت جایگاه خود به عنوان کریدور انرژی و ترانزیت، هژمونی خود را در غرب آسیا تحکیم بخشد. در این چارچوب، چهار محور اصلی شامل انرژی، امنیت، دیپلماسی آب و پروژه «راه توسعه»، همراه با مسئله حساس کردها، در دستور کار مذاکرات قرار دارند.
۱. انرژی
فوریترین موضوع روی میز مذاکرات، سرنوشت صادرات نفت عراق در شرایطی است که شریان اقتصادی این کشور به دلیل تعطیلی عملاً تنگه هرمز، با بنبست مواجه شده و بر اساس آمار رسمی، حدود ۸۰ درصد از صادرات نفت خود را از دست داده است. ترکیه با درک این نیاز مبرم، در پیشنویس توافق جدید خط لوله، شرایط سختی را مطرح کرده است: افزایش حق ترانزیت از ۱.۳۵ دلار به ۷ دلار برای هر بشکه و تعهد بغداد به پمپاژ روزانه حداقل ۱.۵ میلیون بشکه. توافقنامه پیشین در ۲۷ ژوئیه منقضی شده بود و هیئت نفتی عراقی پیش از این سفر، مذاکرات مقدماتی را در آنکارا انجام داده بود تا به توافقی قابل قبول دست یابد.
فراتر از آن، دو طرف درباره احداث و بازسازی خط لوله استراتژیک بصره–جیهان (ترکیه) و شاخه جایگزین آن به سمت بانیاس در سوریه گفتوگو میکنند. این پروژهها به عراق امکان میدهد تا محاصره ژئوپلیتیکی ناشی از بحران خلیج فارس را دور بزند و مسیرهای جایگزین و امنی برای بازاریابی بینالمللی نفت خود ایجاد کند. در کنار آن، دو طرف بر هدف بلندمدت افزایش حجم تجارت دوجانبه از ۱۷ میلیارد دلار فعلی به ۳۰ میلیارد دلار تأکید دارند.
۲. دیپلماسی آب
عراق با تأمین بیش از ۷۰ درصد آب شیرین خود از خارج از مرزها (۵۰ درصد از حوضه آبریز دجله و فرات در ترکیه، ۱۵ درصد از رودهای مرزی ایران و ۵ درصد از سوریه)، یکی از آسیبپذیرترین کشورهای جهان در برابر بحران آب است. توسعه سدهای آناتولی جنوبی (GAP) در ترکیه، دبی ورودی دو رود حیاتی را به شدت کاهش داده و پیامدهای ویرانگری همچون بیابانزایی گسترده، طوفانهای گرد و غبار و بحران معیشتی در جنوب عراق به همراه داشته است.
اگرچه در نوامبر ۲۰۲۵ یک چارچوب همکاری اولیه بین دو کشور امضا شد، اما تصمیم دولت عراق در ۲۵ ژوئیه ۲۰۲۶ برای فعالسازی این توافقنامه از ابتدای سپتامبر، نشاندهنده اولویت حیاتی امنیت آب در محاسبات ملی بغداد است. الزیدی در این سفر به دنبال تبدیل تفاهمنامه موجود به یک معاهده حقوقی الزامآور است که رهاسازی حقآبههای تضمینشده از سوی ترکیه را میسر کند. با این حال، اختلاف تاریخی بر سر پیوند زدن مسئله آب به موضوع پ.ک.ک، کماکان سایه سنگینی بر این پرونده انداخته است. ترکیه همواره رهاسازی آب را به همکاری امنیتی بغداد در قبال پ.ک.ک مشروط کرده و این رویکرد، بحران اعتماد را در روابط دو کشور تشدید نموده است.
۳. همکاری امنیتی
در حوزه امنیت، روابط بغداد و آنکارا به سطحی بیسابقه از همکاری دست یافته است. تصمیم شورای امنیت ملی عراق در مارس ۲۰۲۴ مبنی بر طبقهبندی پ.ک.ک به عنوان «سازمان ممنوعه» و احکام قضایی برای انحلال احزاب سیاسی مرتبط با آن، گامی تعیینکننده در تأمین خواستههای امنیتی ترکیه بود. اوج این همکاری، امضای «یادداشت تفاهم همکاری نظامی و امنیتی و مبارزه با تروریسم» در اوت ۲۰۲۴ در آنکارا بود که ایجاد مرکز هماهنگی امنیتی مشترک، کمیته عالی مشترک، و همکاری در عملیات ضدتروریستی، آموزش و تبادل تخصص را فراهم آورد. رویکرد سازنده بغداد در رد هرگونه استفاده از خاک عراق برای حمله به کشورهای همسایه، در حمایت از هدف ترکیه برای دستیابی به «ترکیه عاری از ترور» نقشی کلیدی ایفا کرده است.
با این حال، مسئله کردها همچنان به عنوان یک متغیر حساس در این معادله باقی مانده است. اگرچه پ.ک.ک پارسال اعلام آتشبس و انحلال کرد، اما گزارشهای واصله از اربیل حاکی از آن است که در این سفر، منافع اقلیم کردستان عراق دستخوش معاملهای بزرگ شده است. نمایندگان اقلیم در هیئت همراه الزیدی حضور داشتند، اما توافق مستقیم بغداد و آنکارا بر سر خط لوله نفت و ترانزیت، نقش سنتی اربیل را به عنوان کارگزار مستقل نفت و موازنهگر در شمال عراق به شدت تضعیف کرده و کنترل بغداد را بر مرزهای شمالی افزایش میدهد.
۴. پروژه راه توسعه
چهارمین و شاید مهمترین ستون روابط دو کشور، کلانپروژه «راه توسعه» است؛ یک کریدور ریلی و جادهای به طول ۱۲۰۰ کیلومتر و ارزش برآوردی ۱۷ میلیارد دلار که بندر بزرگ فاو در خلیج فارس را به شبکه ریلی ترکیه متصل میکند. این پروژه به عنوان یکی از مهمترین ابتکارات ادغام اقتصادی منطقه، کوتاهترین مسیر تجاری میان آسیا و اروپا را ایجاد میکند و رقیبی مستقیم برای کریدورهای ترانزیتی شرق به غرب محسوب میشود.
در دیدار هفته گذشته الزیدی با وزیر حمل و نقل ترکیه در بغداد، نخستوزیر عراق خواستار ایجاد سازوکاری مشخص برای تأمین مالی و اجرای پروژه بر اساس جدول زمانی معین شد. در آوریل ۲۰۲۴ و در جریان سفر اردوغان به بغداد، دو کشور یک توافقنامه دوجانبه در مورد جاده توسعه و یک یادداشت چهارجانبه با حضور امارات و قطر امضا کردند. در مجموع حدود ۲۶ توافقنامه در زمینههای اقتصادی، سیاسی، امنیتی و توسعهای منعقد شد که مهمترین آنها «توافقنامه چارچوب استراتژیک» بود که به عنوان نقشه راه مشارکت جامع عمل میکند.
چشمانداز سفر
سفر الزیدی به آنکارا نه تنها یک دور جدید از همکاریهای دوجانبه را رقم میزند، بلکه در سطح کلانتر، نشاندهنده تلاش عراق برای ایفای نقش «پل ارتباطی» در نظم نوین منطقه است. ایالات متحده از این همگرایی استقبال میکند؛ تام باراک، نماینده ویژه آمریکا، با حضور در آنکارا در تلاش است تا از طریق کریدورهای جدید ترانزیتی، پیوندهای عراق با بلوک غرب را تقویت کرده و وابستگی متقابل آن به ایران را کاهش دهد. از سوی دیگر، ترکیه نیز این فرصت را برای تقویت هژمونی خود در ژئوپلیتیک انرژی و ترانزیت خاورمیانه غنیمت میشمارد.
جمعبندی
سفر نخستوزیر عراق به ترکیه، در اصل مانوری راهبردی در میانه تغییرات بزرگ ساختاری غرب آسیا است. تنوعبخشی به کریدورهای صادرات نفت پساجنگ، مهار بحران بیآبی فزاینده، و پیشبرد پروژه «راه توسعه» سه پایه اصلی این راهبرد مشترک را تشکیل میدهند.
در این میان، بازی حاکمیتی با کارت کردها نشان میدهد که چگونه منافع اقتصادی کلان میتواند ترتیبات امنیتی قدیمی را بازنویسی کند. با وجود اختلافات تاریخی در حوزه آب و امنیت، واقعیت اصلی آن است که نیروهای مشوق همکاری بر عوامل واگرا غلبه دارند و سرنوشت مشترک کشورهای منطقه، تصمیمگیرندگان را به تقویت نزدیکی و رد درگیری فرا میخواند. موفقیت این دیپلماسی سهوجهی، نه تنها آینده بقای اقتصادی عراق را رقم میزند، بلکه نقشه کریدورهای ترانزیتی و موازنه قدرت میان بازیگران اصلی منطقه را در سالهای پیشرو بازتعریف خواهد کرد.
