ترکیه از نگاه مسکو؛ شریک ضروری، رقیب اجتنابناپذیر
دیمیتری ترنین در گفتوگویی تحلیلی، روابط روسیه و ترکیه را ترکیبی از همکاری راهبردی و رقابت ژئوپلیتیک توصیف میکند؛ رابطهای که از دریای سیاه و قفقاز تا آسیای مرکزی، سوریه و لیبی امتداد یافته است. اندیشکده زاویه در این یادداشت بخشهای مهم این گفتوگو را بازخوانی میکند. به گفته او، ترکیه با وجود عضویت در ناتو، برای مسکو یک «کشور دوست» محسوب میشود؛ شریکی مستقل که در عین اختلافات جدی، گفتوگو و مدیریت رقابت با آن برای روسیه اجتنابناپذیر است.
اندیشکده زاویه: دیمیتری ترنین در این گفتوگو تأکید میکند که برای روسیه، ترکیه پیش از هر چیز یک همسایه تاریخی است که بیش از ۵۰۰ سال روابط دوجانبه با مسکو داشته است. ترکیه یک قدرت منطقهای مهم و بلندپرواز محسوب میشود و همزمان یکی از شرکای اقتصادی مهم روسیه است. در عین حال، عضویت ترکیه در ناتو واقعیتی انکارناپذیر است و این کشور پس از ایالات متحده بزرگترین نیروی نظامی در این ائتلاف را دارد. با وجود این، ترکیه تنها عضو ناتو بوده که از پیوستن به تحریمهای غرب علیه روسیه خودداری کرده است. همین موضوع باعث شده که مسکو بهطور رسمی ترکیه را در زمره «کشورهای دوست» طبقهبندی کند؛ در حالی که تمامی اعضای اتحادیه اروپا در فهرست کشورهای غیردوست قرار دارند. با این حال، این دو کشور در بسیاری از مسائل مهم مانند بحران اوکراین یا تحولات لیبی اختلاف نظر دارند. با وجود این اختلافات، مسکو و آنکارا گفتوگوی مستمر را حفظ کردهاند و تلاش میکنند از طریق تعامل، درک بهتری از مواضع یکدیگر پیدا کنند و در برخی حوزهها به نقاط مشترک برسند.
شناخت روسیه از ترکیه و جاهطلبیهای آن
ترنین معتقد است برخلاف برخی کشورهای تازهاستقلالیافته پس از فروپاشی شوروی، ترکیه برای روسیه یک «شناخته شناختهشده» است. مطالعات ترکیه در روسیه سابقهای طولانی دارد و حتی برخی سیاستمداران برجسته روسیه، مانند ولادیمیر ژیرینوفسکی و دیمیتری پسکوف، در حوزه مطالعات ترکیه آموزش دیدهاند. به گفته او، کارشناسان روسی شناخت نسبتاً کاملی از اهداف و جاهطلبیهای راهبردی ترکیه دارند. علاوه بر این، روابط شخصی و کاری نزدیک میان ولادیمیر پوتین و رجب طیب اردوغان نیز نقش مهمی در مدیریت روابط دو کشور ایفا کرده است. ارتباطات مردمی نیز قابل توجه است؛ هر سال میلیونها گردشگر روسی به ترکیه سفر میکنند که این موضوع به تقویت پیوندهای اجتماعی و اقتصادی میان دو کشور کمک میکند.
رقابت نرم در آسیای مرکزی و «جهان ترک»
یکی از مهمترین عرصههای رقابت میان روسیه و ترکیه، آسیای مرکزی و جمهوریهای ترکزبان پساشوروی است. آذربایجان و چهار کشور از پنج کشور آسیای مرکزی دارای زبانهای ترکی هستند و آنکارا تلاش میکند از این پیوندهای زبانی و فرهنگی برای تقویت نفوذ خود استفاده کند. ترنین این روند را طبیعی میداند، همانطور که روسیه نیز در حوزه جهان روسی و اسلاوی به دنبال پیشبرد منافع خود است. او تأکید میکند که این رقابت بیشتر در حوزه «قدرت نرم» جریان دارد. از نگاه او، روسیه خود یک «تمدن چندتمدنی» است که در آن اقوام اسلاو و ترک در طول تاریخ نقش مشترکی در شکلگیری دولت روسیه داشتهاند. با وجود تلاش ترکیه برای ایجاد چارچوبهای همکاری میان کشورهای ترکزبان، مسکو از این روند چندان نگران نیست، زیرا این کشورها سیاست خارجی چندجانبهگرا دارند و ترکیه تنها یکی از گزینههای آنها در کنار روسیه، چین و غرب است. روسیه نیز دیگر این کشورها را حوزه نفوذ تضمینشده خود نمیداند و در حال یادگیری رقابت برای حفظ منافعش است.
قفقاز جنوبی و مسئله ارمنستان
در مورد احتمال عادیسازی روابط میان ترکیه و ارمنستان، ترنین معتقد است که این روند لزوماً به تضعیف حضور روسیه در قفقاز جنوبی منجر نمیشود. حضور نظامی روسیه در ارمنستان موضوعی است که میان مسکو و ایروان تعیین میشود. او همچنین اشاره میکند که دولت کنونی ارمنستان در تلاش است فاصله خود را از روسیه افزایش دهد و حتی در بلندمدت به عضویت اتحادیه اروپا بیندیشد، هرچند چنین هدفی بسیار دور از دسترس به نظر میرسد. از نگاه او، ارمنستان در حال حاضر از روابط اقتصادی با روسیه سود زیادی میبرد و این سود حتی از مزایای حضور نظامی روسیه در پایگاه گیومری برای مسکو بیشتر است. در عین حال، نفوذ ترکیه در منطقه بیشتر از طریق آذربایجان دیده میشود، اما باکو نیز تمایلی ندارد در جایگاه «برادر کوچکتر» آنکارا قرار گیرد. به همین دلیل، توازن ژئوپلیتیکی در قفقاز جنوبی پیچیده است و کشورهای منطقه صرفاً ابزار قدرتهای بزرگ نیستند.
ترکیه در ناتو: متحد یا بازیگر مستقل؟
ترنین معتقد است که ترکیه اگرچه عضو ناتو است، اما در عمل جایگاه ویژهای در این ائتلاف دارد، بهویژه در دوران ریاستجمهوری اردوغان. به گفته او، آنکارا توانسته رضایت نسبی واشنگتن را برای پیگیری سیاستهای مستقل منطقهای خود و حتی حفظ روابط با روسیه به دست آورد. روسیه نیز تا حدی ترکیه را بهعنوان یک بازیگر مستقل در نظر میگیرد و تلاش میکند روابط خود را بر اساس توازن منافع تنظیم کند. نمونه بارز این رویکرد را میتوان در مدیریت بحران سوریه طی سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ مشاهده کرد. از دیدگاه مسکو، تهدید اصلی در ناتو بیشتر از سوی سایر اعضای این ائتلاف است و نه از جانب ترکیه.
جایگاه ترکیه در پروژههای اوراسیایی روسیه
پروژههای کلان اوراسیایی روسیه، مانند «مشارکت بزرگ اوراسیا» یا طرح ایجاد یک معماری امنیتی در اوراسیا، برای مشارکت همه کشورهای این قاره طراحی شدهاند و ترکیه نیز میتواند در آنها حضور داشته باشد. با این حال، موفقیت این پروژهها به مشارکت ترکیه وابسته نیست. از سوی دیگر، انتظار نمیرود ترکیه به سازمانهایی مانند اتحادیه اقتصادی اوراسیا، کشورهای مستقل مشترکالمنافع یا سازمان پیمان امنیت جمعی بپیوندد. در مقابل، سازمانهایی مانند سازمان همکاری شانگهای یا بریکس میتوانند در صورت تمایل ترکیه پذیرای عضویت آن باشند.
آینده دریای سیاه پس از جنگ اوکراین
ترنین معتقد است آینده ثبات در دریای سیاه به نوع پایان جنگ اوکراین بستگی دارد. اگر جنگ تنها با توقف درگیریها بدون توافق سیاسی پایان یابد، منطقه احتمالاً بیثبات باقی خواهد ماند و خطر ازسرگیری جنگ وجود خواهد داشت. اما اگر یک توافق صلح واقعی حاصل شود، روسیه و ترکیه میتوانند نقش مهمی در تثبیت امنیت منطقه ایفا کنند. هدف چنین همکاریای نه تسلط مشترک بر دریای سیاه، بلکه جلوگیری از تبدیل شدن آن به عرصه تحریکات نظامی خواهد بود.
همزیستی منافع در سوریه و لیبی
به گفته ترنین، هدف اصلی روسیه در سوریه حفظ پایگاه هوایی حمیمیم و تأسیسات دریایی طرطوس است که برای انتقال نیرو و تجهیزات روسیه به آفریقا اهمیت دارند. روسیه نقش امنیتی خود در سوریه را کاهش داده و با خروج نسبی ایران از صحنه، ترکیه اکنون مهمترین بازیگر خارجی در این کشور محسوب میشود. در مورد لیبی، وضعیت پیچیدهتر است و میزان همکاری یا رقابت به رویکرد ترکیه در قبال تلاشهای غرب برای محدود کردن حضور روسیه بستگی خواهد داشت.
روابط روسیه با اسرائیل و احتمال درگیری ترکیه و اسرائیل
روسیه اسرائیل را نیز مانند ترکیه یک کشور دوست میداند، هرچند روابط دو طرف پیچیده است. مسکو حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران را محکوم کرده، در حالی که تلآویو از نزدیکی روسیه و ایران ناراضی است. با این وجود، دو طرف توانستهاند روابط کاری خود را حفظ کنند و اسرائیل نیز به تحریمهای ضدروسی نپیوسته است. در صورت بروز درگیری میان ترکیه و اسرائیل، ترنین معتقد است که روسیه جانب هیچیک را نخواهد گرفت و تلاش خواهد کرد نقش میانجی را ایفا کند، زیرا هر دو کشور از نظر مسکو شرکای مهم محسوب میشوند.
