رمزگشایی از توافق ترکیه و نیجر؛ گسترش «مدل سومالی» به نیامی

این یادداشت به بررسی ابعاد ژئوپلیتیکی و اقتصادی توافق‌های اخیر میان ترکیه و نیجر و تلاش آنکارا برای گسترش الگوی «امنیت در برابر اقتصاد» می‌پردازد؛ مدلی که پیش‌تر در سومالی تجربه شده بود. تمرکز بر همکاری‌های نظامی، دسترسی به منابعی مانند اورانیوم و رقابت قدرت‌ها در منطقه ساحل، نشان می‌دهد نیجر می‌تواند به حلقه تازه نفوذ ترکیه در آفریقا تبدیل شود.

توحید ورستان – پژوهشگر اقتصاد بین‌الملل

اندیشکده زاویه: سفر اخیر عبدالرحمان تشیانی، رئیس‌جمهور نیجر، به آنکارا بار دیگر اهمیت جایگاه آفریقا در سیاست جدید ترکیه را برجسته کرد. این سفر، فراتر از یک تعامل صرفاً دیپلماتیک، نشان‌دهنده تلاش آنکارا برای گسترش نفوذ خود از چارچوب کمک‌های بشردوستانه محدود به سمت ایجاد مشارکت‌های بلندمدت با محوریت دفاع، انرژی، تجارت، زیرساخت‌ها و توسعه صنعتی است.

همزمانی این سفر با تحولات ژئوپلیتیکی منطقه ساحل بر اهمیت آن می‌افزاید؛ زیرا افزایش احساسات ضدغربی، عقب‌نشینی بازیگران سنتی غربی و تشدید رقابت میان قدرت‌های نوظهور، فرصت‌های تازه‌ای برای شکل‌گیری مشارکت‌های منطقه‌ای فراهم کرده است.

باید توجه داشت که برای ترکیه، ذخایر عظیم اورانیوم و سایر مواد معدنی کلیدی نیجر از اهمیت راهبردی برخوردار است؛ زیرا آنکارا در پی تحقق بلندپروازی‌های خود در حوزه انرژی هسته‌ای و انرژی‌های پاک است. در مقابل، برای نیجر همکاری با ترکیه می‌تواند فرصتی برای تنوع‌بخشی به شرکای خارجی، تقویت صنایع داخلی و کاهش وابستگی به قدرت‌های سنتی فراهم آورد. امضای مجموعه‌ای از توافق‌نامه‌ها در طول این سفر ـ شامل آموزش، مراقبت‌های بهداشتی، دفاع، معدن و همکاری‌های اقتصادی ـ ماهیت چندبعدی روابط ترکیه و نیجر را آشکار ساخت.

ترکیه در سال‌های اخیر به شریک راهبردی سومالی در شاخ آفریقا تبدیل شده است. اساس همکاری دو کشور نیز بر ارائه امنیت و حمایت دفاعی در ازای دسترسی به منابع اقتصادی، به‌ویژه امتیاز اکتشاف انرژی در آب‌های سومالی، استوار است. اکنون ترکیه در پی گسترش مدل «امنیت در برابر اقتصاد» به سایر کشورهای آفریقایی است؛ مدلی که به نظر می‌رسد با استقبال برخی دولت‌ها روبه‌رو شده و نیجر یکی از آن‌هاست.

در واقع، ترکیه برنامه‌هایی برای استقرار نیرو در نیجر ـ کشوری کلیدی در منطقه ساحل ـ در دستور کار دارد. وزیر دفاع نیجر در ۷ آوریل، در دیدار با همتای ترک خود در آنکارا، تفاهم‌نامه‌ای برای استقرار نیروهای ترکیه در نیجر با هدف آموزش نیروهای این کشور امضا کرد. بر اساس گزارش میدل‌ایست‌آی در سپتامبر ۲۰۲۵، این توافق شامل «حداقل چهار گردان» خواهد بود که عمدتاً از کهنه‌سربازان اعزامی ترکیه به عراق و سوریه تشکیل شده‌اند و مأموریت آموزش و ارائه پشتیبانی مشاوره‌ای را بر عهده خواهند داشت.

استقرار نیروهای ترکیه در نیجر، برای نخستین‌بار در این منطقه، از اهمیت بالایی برای آنکارا برخوردار است و جایگاه نیجر را به‌عنوان قطب احتمالی نفوذ ترکیه در غرب آفریقا نمایان می‌کند. ترکیه بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۲ شش پهپاد TB-2 Bayraktar، دو هواپیمای آموزشی پشتیبانی هوایی و خودروهای زرهی به نیجر تحویل داد. حتی برخی منابع در سال ۲۰۲۴ ادعا کردند که ترکیه مزدوران سوری تحت کنترل خود را به بورکینافاسو و نیجر اعزام کرده تا از منافع اقتصادی آنکارا محافظت کنند.

نیجر و ترکیه در ژوئیه ۲۰۲۵، پس از چندین نشست سطح بالا در سال ۲۰۲۴، توافق‌نامه همکاری نظامی امضا کردند که هدف آن کمک به نیجر برای دستیابی به پهپادهای ترکیه‌ای، سایر تجهیزات دفاعی و بهره‌گیری از مربیان نظامی ترک است.

ترکیه همچنین روابط اقتصادی و کمک‌های قابل توجهی با نیجر برقرار کرده است. آنکارا در پی گسترش همکاری در زمینه استخراج اورانیوم با نیجر است؛ چرا که توسعه برنامه انرژی هسته‌ای داخلی برای تقویت استقلال انرژی، یکی از اولویت‌های اصلی آن محسوب می‌شود.

در این میان، بخشی از پروژه‌های سرمایه‌گذاری ترکیه بر اماکن مذهبی متمرکز بوده و از ظرفیت قدرت نرم در چارچوب مذهبی، از جمله آموزش و فعالیت‌های بشردوستانه، بهره گرفته است.

در واقع، ترکیه رویکردی مشابه در نیجر و سومالی در پیش گرفته و هر دو کشور را به سرمایه‌گذاری‌های راهبردی بدل کرده است که هم به رفع دغدغه‌های کلیدی داخلی کمک می‌کند و هم در راستای گسترش نفوذ جهانی آنکارا قرار دارد. مشارکت ترکیه با نیجر و سومالی از اهداف داخلی این کشور، از جمله استقلال انرژی، پشتیبانی می‌کند.

این تعامل اقتصادی همچنین فرصت‌های حمایتی برای کسب‌وکارهای ترک ایجاد کرده است؛ به‌گونه‌ای که دولت ترکیه معافیت‌های مالیاتی ترجیحی، اعتبارات ویژه و سایر مشوق‌ها را به شرکت‌های فعال در آفریقا اعطا می‌کند. در همین چارچوب، تلاش‌های جداگانه برای تأمین اورانیوم نیجر و نفت سومالی با هدف تقویت امنیت و استقلال انرژی ترکیه دنبال می‌شود.

این مدل توانسته روابط تجاری ترکیه با سومالی را تقویت کند؛ به‌طوری‌که مدیریت ترکیه بر فرودگاه و بندر موگادیشو به افزایش قابل توجه و یک‌طرفه صادرات ترکیه به این کشور انجامیده که در سال ۲۰۲۳ به ۴۲۴ میلیون دلار رسید.

همچنین، نیجر در پی جذب سرمایه‌گذاری ترکیه در بخش‌های راهبردی همچون اورانیوم، طلا و نفت است. این کشور با وجود برخورداری از منابع طبیعی قابل توجه، با چالش‌های پیچیده اقتصادی و امنیتی مواجه است. توافق‌نامه‌های اخیر نشان‌دهنده جهت‌گیری متقابل به سوی ایجاد مشارکت کلان با ترکیب ابعاد اقتصادی، آموزشی و دفاعی در چارچوب بازتعریف نقشه اتحادها در منطقه ساحل آفریقاست.

حجم مبادلات تجاری میان ترکیه و نیجر در سال‌های اخیر افزایش یافته و از ۷۲ میلیون دلار در سال ۲۰۱۹ به ۲۰۳ میلیون دلار در سال ۲۰۲۲ رسیده است. در این میان، شرکت‌های ترکیه‌ای حضور خود را در نیجر از طریق اجرای پروژه‌های بزرگ تقویت کرده‌اند؛ از جمله قراردادی به ارزش ۱۵۲ میلیون یورو برای نوسازی فرودگاه نیامی، قرارداد ۵۰ میلیون یورویی برای ساخت یک هتل لوکس و پروژه ۳۸ میلیون یورویی برای احداث ساختمان مرکزی وزارت دارایی نیجر در قلب پایتخت. افزون بر این، ترکیه بیمارستانی به ارزش ۱۰۰ میلیون یورو در مارادی، سومین شهر بزرگ این کشور، احداث کرده است.

با توجه به شرایط پیچیده امنیتی در منطقه ساحل و خلأ ناشی از خروج تقریباً ۲۰ هزار نیروی فرانسوی و کلاه‌آبی‌های حافظ صلح، ارتقای کارایی ارتش نیجر نیازمند زمان است. در این چارچوب، نیجر را نمی‌توان به‌صورت منفرد تحلیل کرد؛ زیرا تحولات این کشور با پویایی‌های امنیتی مالی، بورکینافاسو و حتی نیجریه همسایه درهم‌تنیده است. این وضعیت ممکن است ترکیه را ناگزیر سازد با پیامدهای بی‌ثباتی گسترده‌تر منطقه‌ای مواجه شود؛ امری که می‌تواند هزینه‌های قابل توجهی برای آنکارا به همراه داشته باشد.

با توجه به عدم قطعیت فزاینده در نظام بین‌الملل، رقابت برای دسترسی به منابع قاره آفریقا احتمالاً تشدید خواهد شد و تقابل میان قدرت‌های سنتی مانند فرانسه، بریتانیا و ایالات متحده با قدرت‌های نوظهور همچون چین، روسیه، ایران و ترکیه افزایش می‌یابد. در بستر بی‌ثباتی سیاسی و امنیتی که بسیاری از کشورهای آفریقایی، از جمله نیجر، با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند، تقاضا برای خدمات دفاعی و امنیتی و ملزومات مرتبط ـ شامل سلاح، تجهیزات، لجستیک و اطلاعات ـ رو به افزایش خواهد بود. این روند می‌تواند فرصتی مهم برای تعمیق نفوذ ترکیه در منطقه فراهم آورد؛ چرا که آنکارا علاوه بر حضور گسترده بشردوستانه از طریق نهادهای امدادی و توسعه‌ای خود، با اتکا به پیوندهای مذهبی و تاریخی، خود را نسبت به برخی رقبا واجد مزیت بیشتری می‌داند.