مروری بر روند مهندسی امنیت سایبری توسط نهادهای امنیتی ترکیه

تحولات عرصه فناوری و گسترش جنگ‌های ترکیبی باعث شده امنیت سایبری به یکی از محورهای اصلی راهبردهای امنیت ملی کشورها تبدیل شود. ترکیه نیز در سال‌های اخیر با افزایش بودجه دفاعی، توسعه زیرساخت‌های بومی و فعال‌سازی گروه‌های سایبری، تلاش کرده جایگاه خود را در معادلات امنیت سایبری منطقه و جهان تقویت کرده و از این ظرفیت در رقابت‌های ژئوپلیتیکی بهره ببرد.

علی رحمانی – پژوهشگر مسائل سیاسی و بین‌الملل

اندیشکده زاویه – پرونده ویژه: ظهور کامپیوتر و فناوری‌های زیرمجموعه آن به‌عنوان یکی از عناصر تأثیرگذار در روند حیات بشر در سال‌های پس از جنگ جهانی دوم، به‌قدری مهم است که به تعبیر برخی از نویسندگان معاصر می‌توان آن را نقطه آغاز انقلاب ارتباطات و موج سوم در روابط بین‌الملل دانست. زیرا فناوری‌های نوین سایبری با ویژگی‌های اعجاب‌انگیز خود توانایی آن را دارند که ضمن درنوردیدن مرزهای سیاسی ـ امنیتی کشورهای گوناگون، رؤیای ایجاد دهکده‌ای جهانی را محقق سازند. در این میان، دولت ـ ملت‌ها با اتکا به ارزش‌های ملی نشأت‌گرفته از ساختار سیاسی دولت ـ ملت مدرن که با اهداف خاصی توسط دولت‌های مختلف تقویت می‌شوند، به واکنش در برابر روند جهانی‌شدن روزافزون به‌وسیله فناوری‌های سایبری پرداخته و به‌واسطه بازتعریف مفهوم امنیت ملی، مؤلفه‌های مربوط به امنیت سایبری را به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین عناصر دکترین امنیت ملی خود تعریف می‌کنند. در ادامه به مستندسازی رویکرد رو به جلوی کشور ترکیه در این خصوص و تأثیر آن بر سیاست‌های منطقه‌ای و بین‌المللی آنکارا می‌پردازیم.

نگاهی به بودجه تحقیقاتی ـ دفاعی ترکیه در زمینه فناوری‌های سایبری

برای بررسی راهبرد کلان کشور ترکیه در زمینه امنیت سایبری از پنجره بودجه نظامی این کشور در سال‌های اخیر، پیش از هر چیز ذکر این نکته لازم است که طبق آمار بین‌المللی موجود، بودجه دفاعی ـ نظامی این کشور به‌ویژه از سال 2023 تاکنون سیر رو به رشدی را تجربه کرده و در سال 2024 چیزی حدود 1.9 درصد از تولید ناخالص ملی ترکیه را به خود اختصاص داده است. این رقم طبق برخی آمار در سال 2025 به میزان 47 میلیارد دلار رسید. این افزایش بودجه نظامی که به گواهی برخی سایت‌های خبری ترک ناشی از راهبردهای نظامی ترکیه در عراق، سوریه، سومالی و سایر نقاط جهان است، به گزارش مؤسسه مطالعات صلح استکهلم، در سال‌های اخیر این کشور را وارد باشگاه کشورهای دارای بودجه نظامی کلان کرده است. در این میان، با در نظر گرفتن ماهیت تحقیقاتی بودجه‌های مربوط به دفاع سایبری در دو طیف آفندی و پدافندی باید گفت: افزایش معنادار بودجه تحقیقات و توسعه ترکیه در سال 2023م و متعاقب آن اعلام موجودیت بخش بزرگی از گروه‌های هکری آشکار و پنهان ترک نشانگر این است که احتمالاً بخش اعظم این بودجه‌های تحقیقاتی در حوزه امنیت سایبری هزینه شده است و طبیعتاً بازده مناسبی را هم برای آنکارا به همراه داشته است.

دورخیز آنکارا برای بومی‌سازی امنیت سایبری

تبدیل حملات سایبری به جزء لاینفکی از جنگ‌های ترکیبی در دوران مدرن، به‌ویژه پس از سال 2010م، رهبران حزب عدالت و توسعه را بر آن داشت تا با تمام توان در راستای بهبود ظرفیت‌ها و کاهش نقاط ضعف خود در این زمینه گام بردارند. به همین دلیل، طی نخستین اقدام خود در سال 2017 با تقدیم لایحه‌ای جامع در خصوص لزوم به‌کارگیری و استخدام هکرهای کلاه‌سفید توسط نهادهای دولتی در حوزه امنیت سایبری، روند بومی‌سازی امنیت سایبری را درون مرزهای سیاسی خود آغاز کردند. این روند رو به جلو طی سال‌های بعد در راهبرد کلان سیاسی ـ امنیتی آنکارا ادامه داشت، به‌نحوی که هم‌زمان با ورود چراغ‌خاموش و غیرمنتظره هوش مصنوعی به فناوری‌های عرصه امنیت سایبری، دولتمردان حزب عدالت و توسعه نه‌تنها غافلگیر نشدند بلکه با بهره‌گیری از زیرساخت‌های از پیش تعبیه‌شده در این زمینه نظیر «انجمن سیاست هوش مصنوعی» با نام اختصاری AIPA و «سازمان ابتکار هوش مصنوعی ترکیه» با عنوان اختصاری TRAI به مدیریت خلیل آکسو، به نقش‌آفرینی قابل توجه و فعالی در این حوزه پرداختند.

قدرت سایبری ترکیه و مقابله با تهدیدات قومی

اگر ظهور و فعالیت مستمر گروه‌های هکری با برندهای مختلف را یکی از نشانه‌های تبدیل شدن هر کشوری به یک قدرت قابل توجه در حوزه امنیت سایبری بدانیم، باید گفت با توجه به حساسیت بالای مسئله امنیت سایبری برای طراحان جدید دکترین امنیت ملی ترکیه، اهداف راهبردی این کشور از فعال‌سازی گروه‌های هکری وابسته به خود در حوزه آفندی به دو بخش قومی و فراقومی تقسیم می‌شود. در خصوص اهداف قومی این راهبرد کلان باید گفت می‌توان گروه هکری TürkHackTeam که در سال 2002 اعلام موجودیت کرد را مهم‌ترین سمبل سیاست کلان آنکارا در زمینه مبارزه سایبری با تهدیدات قومی مختلف علیه خود دانست. این گروه هکری که خود را «ارتش سایبری ترکیه» معرفی می‌کند، در مقاطع مختلف تاریخی نظیر سال‌های 2008، 2016 و 2017 اقدام به هک هدفمند و گسترده وب‌سایت‌های حزب جامعه دموکراتیک، وب‌سایت‌های ایرانی و روسی، وب‌سایت پلیس انگلستان و همچنین 250 وب‌سایت هلندی کرده است. طبق اطلاعات موجود، این گروه هکری همچنین مبارزه گسترده‌ای را علیه گروه‌های ارمنی فعال در فضای سایبری ساماندهی می‌کند و در این زمینه رقیبی جدی برای گروه‌های ارمنی فعال در فضای سایبری محسوب می‌شود. دامنه فعالیت‌های این گروه هکری علیه گروه‌های قومی ضدترکیه به حدی است که در سال 2024 پس از محکومیت نسل‌کشی ارامنه توسط دولت ترکیه از سوی پاپ فرانسیس، حمله گسترده‌ای به وب‌سایت واتیکان انجام داد و در بستر فضای توئیتر مسئولیت آن را برعهده گرفت.

گروه‌های هکری ترک و ضربه به اسرائیل از نقطه قوت

اگر چنان‌که مشهور است، مئیر داگان به‌عنوان دهمین رئیس موساد پدر فناوری‌های سایبری این سازمان اطلاعاتی محسوب شود، باید گفت تمامی رؤسای موساد پس از وی به نوعی دنباله‌رو راهبرد داگان در خصوص ورود هرچه بیشتر موساد و سایر نهادهای امنیتی رژیم صهیونیستی به فضای مجازی بوده‌اند. با توجه به این واقعیت و سابقه طولانی فعالیت نهادهای امنیتی اسرائیل در فضای سایبری، طبیعی است که هر کشور یا جریانی که قصد مقابله با اسرائیل در این حوزه و در واقع ضربه زدن به این رژیم از نقطه قوتش را داشته باشد، باید به فعالیتی مستمر و حساب‌شده دست بزند. به همین علت، اگر مهم‌ترین هدف راهبرد کلان ترکیه در حوزه مقابله با تهدیدات فراقومی را جنگ سایبری طولانی‌مدت با اسرائیل بدانیم، باید گفت راهبران سیاست امنیت سایبری آنکارا از سال 2017 میلادی و در قالب برخی گروه‌های هکری نظیر Cyber‑Warrior Akıncılar به حملات نمادین علیه زیرساخت‌های متعلق به رژیم صهیونیستی در اراضی اشغالی دست زده‌اند. این نفوذ در سال 2024 ابعاد عمیق‌تری پیدا کرد و گروه هکری ضدصهیونیست Python Squad در این سال اعلام کرد که توانسته است با نفوذ در سامانه‌های اطلاعاتی اسرائیل به اطلاعات پزشکان اسرائیلی دست پیدا کند. چنین اقداماتی بیانگر قدرت‌گیری روزافزون ترکیه در حوزه مقابله سایبری با اسرائیل است.

اتحاد سایبری؛ فرصتی طلایی برای مقابله با اسرائیل

با عنایت به موارد پیش‌گفته و نیز با توجه به تجربیات، مزیت‌ها و ظرفیت‌های مختلف محور مقاومت به رهبری ایران برای مقابله سایبری با رژیم صهیونیستی، می‌توان گفت اتحاد راهبردی و هرچند نانوشته ایران و ترکیه در این زمینه نه‌تنها می‌تواند توانایی‌های اطلاعاتی گروه‌هایی نظیر حماس و جهاد اسلامی را در زمینه جنگ اطلاعاتی با اسرائیل ارتقا دهد، بلکه قابلیت آن را دارد که ضمن پوشش دادن نقاط ضعف احتمالی نیروهای مقاومت، با وارد کردن فناوری‌های نوین نظیر هوش مصنوعی به عرصه نبرد با اسرائیل، میزان تلفات انسانی گروه‌های مقاومت را در نبردهای محتمل آتی کاهش دهد.