استراتژی هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال آذربایجان برای سال ۲۰۲۹

جمهوری آذربایجان در حال پیشبرد یک مدل توسعه دیجیتال مبتنی بر «هوش مصنوعی حاکمیتی»، گسترش ظرفیت محاسباتی، و بهره‌گیری از مزیت‌های انرژی و اقلیم برای زیرساخت‌های داده است. اصلاحات ساختاری، دیجیتالی‌سازی بخشی، و رقابت فزاینده منطقه‌ای، مسیر این کشور را شکل می‌دهند. موفقیت این روند به سرعت اجرا، ظرفیت نهادی، رشد اکوسیستم، و کاهش وابستگی فناورانه بستگی دارد.

اندیشکده زاویه: آذربایجان به‌تدریج یک معماری منسجم از توسعه دیجیتال را بر پایه سه ستون اصلی شکل می‌دهد:

۱. راهبرد جدید اقتصاد دیجیتال؛

۲. ایجاد اکوسیستم هوش مصنوعی حاکمیتی؛

۳. استفاده از مزیت‌های انرژی و اقلیمی برای استقرار زیرساخت محاسباتی.

مجموعه این عوامل، آذربایجان را از طرح‌های پراکنده فناوری اطلاعات فراتر می‌برد و به مدلی هدایت می‌کند که در آن «تحول دیجیتال» به منبعی مستقل از نفوذ اقتصادی و ژئوپلیتیکی تبدیل می‌شود.

راهبرد توسعه اقتصاد دیجیتال برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۹ این مسیر را نهادینه می‌کند. این سند، یک چارچوب هماهنگی متمرکز، نظام پایش، تأمین بودجه اجباری و همسویی سیاست دیجیتال با مفاهیم و برنامه‌های ملی موجود را تعیین می‌کند. این امر، گذار از آرزوهای کلی‌گرا به سوی دیجیتالی‌سازیِ مدیریت‌شده و قابل‌اندازه‌گیری در چارچوب برنامه‌ریزی کلان اقتصادی را نشان می‌دهد.

این راهبرد شامل حدود 50 ابتکار است که شماری از آن‌ها در اولویت قرار دارند؛ از جمله ایجاد پلتفرم‌ها و مراکز فناورانه جدید، رژیم‌های مقرراتی آزمایشی، حمایت از اکوسیستم استارتاپی، توسعه مهارت‌های دیجیتال و به‌کارگیری نظام‌های تصمیم‌گیری مبتنی بر داده در بخش واقعی اقتصاد.

نقطه عطف مفهومی در بازتعریف نقش فناوری‌های دیجیتال نهفته است که دیگر تنها به‌عنوان لایه‌ای کمکی از فناوری اطلاعات، بلکه به‌عنوان محرک مستقیم بهره‌وری، صادرات و ارزش افزوده تلقی می‌شود. راهبرد پیشین در زمینه هوش مصنوعی، چارچوب عملیاتی، اخلاقی و مقرراتی داده و مدل‌های هوش مصنوعی را تعریف کرده بود. اما راهبرد جدید، این اصول را مستقیماً در بطن اقتصاد جای می‌دهد: هوش مصنوعی عمدتاً ابزاری برای نوسازی بخشی در کشاورزی، لجستیک، انرژی و خدمات عمومی به شمار می‌رود.

بخش کشاورزی نمونه آموزنده‌ای است:

ارزیابی جامع بلوغ دیجیتال در این بخش، حوزه‌های راهبرد، خدمات، زیرساخت فناوری و فرایندهای عملیاتی را دربرگرفت. نتایج نشان داد که سطح ادغام خدمات دیجیتال با سامانه‌های ملی اطلاعات بسیار بالاست؛ استفاده گسترده از کانال‌های موبایل، معماری یکپارچه مبتنی بر یک پلتفرم اختصاصی، و اجرای پروژه‌های آزمایشی هوش مصنوعی مانند نقشه‌برداری خاک و محصولات، پایش پوشش گیاهی، و پیش‌بینی عملکرد محصول.

نقشه راه سه‌ساله‌ای برای گسترش طرح‌های هوش مصنوعی، افزایش دسترسی کشاورزان به خدمات دیجیتال، و تقویت سرمایه انسانی تصویب شد. این نمونه نه‌تنها از نظر محتوایی اهمیت دارد، بلکه نشان می‌دهد سیاست دیجیتال در سطح بخشی تحقق می‌یابد و از صرفاً اسناد مقرراتی انتزاعی فراتر می‌رود.

در این مسیر، هوش مصنوعی و زیرساخت محاسباتی به دارایی‌های استراتژیک تبدیل می‌شوند. تمرکز فزاینده‌ای بر ایجاد نظام هوش مصنوعی حاکمیتی مبتنی بر داده‌های داخلی، پارامترهای زبانی و نهادی بومی، و خودکفایی عملیاتی در حوزه‌های حیاتی وجود دارد. هدف، انزوا نیست بلکه کاهش آسیب‌پذیری سامانه‌ای است — یعنی جلوگیری از وابستگی عملکردهای حیاتی اقتصادی و حاکمیتی به پلتفرم‌های خارجی خارج از کنترل ملی.

در این چارچوب، هوش مصنوعی حاکمیتی چندین هدف را دنبال می‌کند:

• از نظر اقتصادی، اجرای پروژه‌های بزرگ را تسریع می‌کند، هزینه‌های عملیاتی و مجوزی مرتبط با پلتفرم‌های خارجی را کاهش می‌دهد و زمینه صدور محصولات و خدمات دیجیتال را فراهم می‌آورد.
• از منظر امنیتی، داده‌های حساس را در محدوده صلاحیت ملی نگه می‌دارد و خطر اختلال‌های فنی یا سیاسی را کم می‌کند.
• از نظر فناورانه، گذار از نقش مصرف‌کننده فناوری به سازنده و مالک پلتفرم‌های بومی را تسهیل می‌کند.

انرژی منبع کلیدی است که این دستور کار را عملی می‌کند. آذربایجان هم‌اکنون دارای ظرفیت تولیدی استفاده‌نشده قابل‌توجهی است و توسعه بیشتر نیز پیش‌بینی می‌شود. در شرایطی که سامانه‌های ابری و مبتنی بر هوش مصنوعی در سطح جهانی با کمبود برق پایدار و مقرون‌به‌صرفه روبه‌رو هستند، این مزیت چشمگیر است. با رشد نیاز محاسبات انرژی‌بر، شرکت‌های بزرگ فناوری به دنبال مکان‌هایی با تأمین برق مطمئن بلندمدت هستند. در حالی که بخش‌هایی از اروپا با محدودیت‌های انرژی روبه‌رو هستند، توان آذربایجان در تأمین ظرفیت پایدار، موقعیت آن را در نقشه آینده زیرساخت دیجیتال جهانی تثبیت می‌کند.

این عامل انرژی با ملاحظات اقلیمی تقویت می‌شود. چندین منطقه کوهستانی و سرد کشور شرایطی نزدیک به الزامات جهانی برای مراکز داده بزرگ دارند: دمای سالانه پایین و پایداری اقلیم، هزینه‌های خنک‌سازی را – که در بسیاری موارد هم‌تراز هزینه مصرف مستقیم است – به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌دهد. در جهان، معدود مکان‌هایی وجود دارند که انرژی قابل‌دسترس، اقلیم مناسب، توپوگرافی سازگار و امنیت را هم‌زمان داشته باشند. این موضوع امکان می‌دهد برخی مناطق کشور به گره‌های زیرساخت بین‌المللی ذخیره‌سازی و پردازش داده تبدیل شوند.

در سطح خارجی، آذربایجان در حال گسترش تعامل با بازیگران پیشرو در حوزه رایانش ابری، پلتفرم‌های هوش مصنوعی، و پردازش‌گرهای قدرتمند است. این گفت‌وگوها مدل‌هایی را شامل می‌شوند که در آن‌ها پذیرش فناوری، نه‌فقط سخت‌افزار و نرم‌افزار بلکه چارچوب‌های سازمانی – از جمله برنامه‌های آموزشی، آکادمی‌های توسعه‌دهندگان، و سازوکارهای طراحی و آزمایش مشترک – را نیز دربرمی‌گیرد. در سطح کارشناسی، پایداری بلندمدت بیشتر با ایجاد اکوسیستم داخلی مرتبط دانسته می‌شود: استارتاپ‌ها، تیم‌های پژوهشی، و مشارکت متخصصان آذربایجانی مقیم خارج از کشور به‌عنوان مربی و ابتکارگر پروژه‌های آزمایشی.

پویایی‌های منطقه‌ای نیز فشار زمانی را افزایش می‌دهند. در آسیای مرکزی، چند کشور دیجیتالی‌سازی و هوش مصنوعی را به‌عنوان اولویت‌های توسعه ملی برگزیده‌اند، منابع ابررایان داخلی ایجاد کرده و خوشه‌های اقتصاد دانش‌بنیان تأسیس کرده‌اند. در ارمنستان نیز پروژه‌ای عظیم برای زیرساخت هوش مصنوعی مبتنی بر پردازنده‌های گرافیکی پیشرفته در حال ساخت است تا نیازهای پژوهشی و تجاری را پوشش دهد. این روند، منطقه را به حوزه رقابت تازه‌ای برای رهبری محاسباتی و دیجیتال منطقه‌ای تبدیل کرده است، جایی که نتیجه نه صرفاً به منابع بلکه به سرعت نهادی کشورها بستگی دارد.

آذربایجان مزیت‌های ساختاری قابل‌توجهی دارد: ظرفیت انرژی، شرایط اقلیمی مناسب، ثبات سیاسی، موقعیت جغرافیایی در تقاطع کریدورهای حمل‌ونقل و دیجیتال آینده، و چارچوب رسمی راهبرد دیجیتال. بااین‌حال، پتانسیل به‌تنهایی تضمینی برای تحقق نیست. گلوگاه‌های بحرانی ممکن است شامل کمبود نیروی انسانی متخصص، کندی بروکراسی، مقاومت نهادی در برابر ادغام هوش مصنوعی در فرآیندهای عمومی و سازمانی، و تداوم وابستگی فناورانه به تأمین‌کنندگان خارجی باشند.

در افق میان‌مدت، سناریوی واقع‌بینانه برای پنج تا ده سال آینده، شکل‌گیری یک پلتفرم ملی پایدار هوش مصنوعی است، مشروط بر اجرای پیوسته سیاست‌های راهبردی. چنین پلتفرمی شامل مراکز داده بومی، سامانه‌های محاسباتی توزیع‌شده، مدل‌های زبانی و بخشی بومی‌شده در خدمات عمومی و خصوصی، و راه‌حل‌های دیجیتال صادرات‌محور بر پایه زیرساخت حاکمیتی خواهد بود.

سناریوی جایگزین این است که اگر اصلاحات کند شود، توسعه زیرساخت‌ها به تأخیر افتد، و کمبود نیروی متخصص ادامه یابد، کشور در خطر باقی‌ماندن صرفاً در نقش تأمین‌کننده انرژی و میزبان اجزای پراکنده زیرساخت دیجیتال خارجی بدون دستیابی به جایگاه یک هاب فناوری منطقه‌ای قرار می‌گیرد. در این صورت بخش قابل‌توجهی از ارزش افزوده و مهارت‌های کلیدی، خارج از حاکمیت ملی ایجاد خواهد شد.

در مجموع، الگوی کنونی نشان می‌دهد که آذربایجان در مرحله‌ای است که عناصر نهادی، منابعی و فناورانه در حال هم‌ترازی و شکل‌گیری ساختار منسجم هستند. سرعت و انسجام این تلفیق، تعیین خواهد کرد که آیا کشور به یکی از گره‌های محوری معماری دیجیتال اوراسیا تبدیل می‌شود یا همچنان در جایگاه یک تأمین‌کننده منابع برای پروژه‌های فناورانه خارجی باقی می‌ماند.

منبع: انجمن خزر – آلپاین