تحلیل چهارچوب دیپلماسی آب ارمنستان در برابر تغییرات اقلیمی

جمهوری ارمنستان، با توجه به منابع آب نسبتاً محدود و موقعیت ژئوپلیتیکی پیچیده، همواره مدیریت منابع آب را در صدر اولویت‌های توسعه ملی و دیپلماسی خود قرار داده است. این نوشتار به بررسی تحول تاریخی حاکمیت آب در ارمنستان، گذار از مدل مدیریتی متمرکز شوروی به چارچوب‌های مدرن، و چگونگی استفاده از دیپلماسی آب به عنوان ابزاری برای حفظ امنیت منابع در مواجهه با چالش‌های اقلیمی و ژئوپلیتیکی می‌پردازد.

تحریریه اندیشکده زاویه: در دوران شوروی، مدیریت منابع آب در ارمنستان عمدتاً بر اساس رویکردهای مهندسی – محور و متمرکز بود که بر تخصیص‌های بخشی و اهداف تولید متمرکز بود (مانند کشاورزی و صنعت). این مدل، اگرچه در مقطعی به توسعه زیرساخت‌ها کمک کرد، اما فاقد سازوکارهای لازم برای پاسخگویی، مشارکت ذینفعان و توجه به پایداری زیست‌محیطی بود.

پس از استقلال، ارمنستان متعهد به انطباق با استانداردهای بین‌المللی، به‌ویژه توصیه‌های بانک جهانی و اتحادیه اروپا، شد. این امر منجر به تدوین استراتژی گذار به مدیریت یکپارچه منابع آب (IWRM) شد.  مدیریت یکپارچه منابع آب در ارمنستان بر سه رکن اصلی استوار است:

1. مشارکت ذینفعان: انتقال تدریجی قدرت تصمیم‌گیری به سطوح پایین‌تر.
2. تخصیص کارآمد: استفاده از سازوکارهای مبتنی بر بازار و قیمت‌گذاری برای کاهش اتلاف.
3. حفاظت زیست‌محیطی: لحاظ کردن نیازهای محیطی در تخصیص آب.

نقش محوری شورای ملی آب (NWC) و انجمن‌های کاربران آب (WUA)

ستون فقرات اجرای مدیریت یکپارچه منابع آب در ارمنستان، تقویت نهادهای حاکمیتی جدید است.

شورای ملی آب (National Water Council – NWC): این شورا به عنوان بالاترین نهاد مشورتی و هماهنگ‌کننده در حوزه آب شناخته می‌شود. وظیفه اصلی شورای ملی آب ، تصویب سیاست‌ها، استراتژی‌های ملی آب و نظارت بر اجرای برنامه‌های مدیریت حوضه رودخانه‌ای است. این نهاد محلی برای رایزنی بین وزارتخانه‌ها، سازمان‌های دولتی و نمایندگان جامعه مدنی عمل می‌کند.

انجمن‌های کاربران آب (Water User Associations – WUA): در راستای تمرکززدایی، دولت ارمنستان نقش  انجمن‌های کاربران آبرا به شدت ارتقا داد. این انجمن ها مسئول مدیریت، نگهداری و تخصیص آب آبیاری در سطح مزارع هستند. این انتقال مسئولیت (به ویژه در بخش کشاورزی) موفقیت‌آمیز بوده و شفافیت و پاسخگویی را در مدیریت آب محلی افزایش داده است.

خلاصه دستاوردهای اقتصادی (دو برابر شدن درآمد کشاورزی)

یکی از برجسته‌ترین موفقیت‌های اجرای مدیریت یکپارچه منابع آب و اصلاحات مرتبط، بهبود بهره‌وری در بخش کشاورزی بوده است. سرمایه‌گذاری در بازسازی کانال‌های آبیاری و توانمندسازی انجمن‌های کاربران آب ، همراه با اصلاحات مالکیت اراضی، منجر به افزایش چشمگیر سطح زیر کشت و بهره‌وری آبیاری شد. آمارها نشان می‌دهند که در مناطقی که مدیریت آب به انجمن ها واگذار شده، درآمد کشاورزان به طور متوسط دو برابر شده است. این دستاورد نه تنها امنیت غذایی را تقویت کرده، بلکه وابستگی ارمنستان به منابع مالی خارجی برای توسعه زیرساخت‌های آبی را کاهش داده است.

چارچوب قانونی و نهادی داخلی

چارچوب قانونی ارمنستان در طول دو دهه گذشته به طور فعال برای انطباق با الزامات بین‌المللی و تثبیت مالکیت دولتی بر منابع آب تجدیدنظر شده است.

مرور قوانین کلیدی (۲۰۰۲ تا ۲۰۰۶) و تأثیر دستورالعمل چارچوب آب اتحادیه اروپا ( EU WFD)

اصلاحات قانونی کلیدی در اوایل دهه ۲۰۰۰ پایه‌گذار رویکرد نوین مدیریت آب شدند:

1. قانون آب (مصوب ۲۰۰۲): این قانون اصول اساسی مدیریت آب را تعریف کرد، مالکیت عمومی منابع آب را تثبیت نمود و چارچوب سازمانی برای اجرای مدیریت یکپارچه منابع آب، از جمله ایجاد شورای ملی آبو سازمان مدیریت آب منطقه‌ای (Basin Management Organizations – BMOs)، را فراهم ساخت.
2. قانون مدیریت آبیاری (مصوب ۲۰۰۶): این قانون مسیر واگذاری مدیریت شبکه‌های توزیع آب به انجمن‌های کاربران آب را مشخص کرد و مبنای قانونی برای مدل “آب برای آب” (Water for Water) در بخش کشاورزی را فراهم آورد.

تأثیر دستورالعمل چارچوب آب اتحادیه اروپا (EU WFD): اگرچه ارمنستان عضو اتحادیه اروپا نیست، اما فرایند همسایگی اروپا و برنامه‌های همکاری دوجانبه، تأثیر عمیقی بر سیاست‌گذاری آب ارمنستان داشته است. این دستور العمل به عنوان یک استاندارد مرجع برای:

• تعیین اهداف زیست‌محیطی (Ecological Status) در رودخانه‌ها؛
• الزام به تهیه طرح‌های مدیریت حوضه رودخانه‌ای (River Basin Management Plans – RBMPs)؛
• ترویج اصل “پرداخت هزینه‌های کامل آب”(Full Cost Recovery) برای تضمین پایداری مالی بخش آب است.

وضعیت مدیریت حوضه رودخانه (اجرای طرح‌های ۴ حوضه)

ارمنستان دارای چهار حوضه آبریز اصلی است که مدیریت آن‌ها در اولویت قرار دارد:

1. حوضه ارس شمالی (آرپا و سِوان): مهم‌ترین حوضه که شامل دریاچه سِوان (بزرگترین منبع آب شیرین) و رودخانه آرپا است.
2. حوضه آخوریان: حوضه مرزی با ترکیه.
3. حوضه دِبد (آغستو): حوضه مرزی با گرجستان.
4. حوضه کورا در مناطق جنوبی: شامل شاخه‌های کوچک‌تر.

تاکنون، طرح‌های مدیریتی برای چهار حوضه اصلی تدوین شده و در حال اجرا هستند. این طرح‌ها، توازن بین نیازهای زیست‌محیطی، تأمین آب شرب شهری، و تخصیص کشاورزی را هدف قرار می‌دهند. مدیریت دریاچه سِوان (به عنوان یک اکوسیستم حساس)، از طریق سازوکار نظارتی خاص، یکی از چالش‌برانگیزترین بخش‌های این طرح‌ها بوده است.

چالش‌های اجرایی: کمبود دسترسی به داده‌ها و ناهماهنگی بین‌بخشی

علی‌رغم پیشرفت‌های قانونی، اجرای مؤثر مدیریت یکپارچه منابع آب با موانع ساختاری روبرو است:

• داده‌ها و نظارت (Monitoring): کیفیت، کمیت و تداوم جمع‌آوری داده‌های هیدرولوژیکی و هواشناسی در سراسر کشور به ویژه در مناطق دورافتاده، همچنان ناکافی است. این کمبود، ارزیابی دقیق تأثیرات تغییر اقلیم و نظارت بر الزام به تهیه طرح‌های مدیریت حوضه رودخانه‌ای ها را دشوار می‌سازد.
• ناهماهنگی بین‌بخشی: ضعف هماهنگی بین وزارتخانه‌های اصلی (آب، انرژی، کشاورزی و محیط زیست) یک مانع مزمن است. برای مثال:
  • آب و انرژی: مدیریت نیروگاه‌های برق‌آبی (به ویژه در سد سِوان) اغلب نیازمند توازن بین تولید برق و حفظ سطح آب دریاچه است که منجر به تعارض در تخصیص می‌شود.
  • آب و کشاورزی: اجرای مقررات جدید آبیاری با مقاومت‌های سنتی در بخش کشاورزی روبرو است.

موقعیت ژئوپلیتیکی و دیپلماسی آب

موقعیت ارمنستان در منطقه قفقاز جنوبی، که عمدتاً منطقه‌ای با منابع آب مشترک و تنش‌های ژئوپلیتیکی بالاست، دیپلماسی آب را به یک عنصر حیاتی در سیاست خارجی تبدیل کرده است.

مزیت منابعی: آمار سرانه آب و سهم ارمنستان در تغذیه ارس- کورا(کُر)

ارمنستان یک کشور “بالادستی” یا “میانی” (Upstream/Midstream) محسوب می‌شود، اما منابع آب تجدیدپذیر داخلی آن محدود است.

سرانه آب: ارمنستان با مساحت حدود ۲۹,۷۴۳ کیلومتر مربع، دارای منابع آب تجدیدپذیر داخلی سالانه حدود ۷ تا ۸ میلیارد متر مکعب (BCM) است. با در نظر گرفتن جمعیت حدود ۳ میلیون نفر، سرانه آب نسبتاً پایین (حدود ۲,۵۰۰ متر مکعب در سال) است که آن را در دسته کشورهای با تنش آبی متوسط تا بالا طبقه‌بندی می‌کند.

سهم در حوضه ارس- کورا (کُر): ارمنستان در تغذیه دو رودخانه مهم منطقه‌ای نقش دارد: کورا(کُر) (بخش کوچکی از حوضه) و ارس (بخش اعظم آب آن از ارمنستان سرچشمه می‌گیرد یا وارد می‌شود).

• رود ارس: ارمنستان نقش حیاتی در تأمین آب این رودخانه دارد که در مرز با ترکیه و ایران جریان می‌یابد و نهایتاً به رود کورا(کُر) در آذربایجان می‌ریزد. این امر به ارمنستان اهرم‌های بالقوه‌ای در مذاکرات منطقه‌ای می‌دهد، با این حال، ماهیت بالادستی آن در برابر کشورهای پایین‌دستی مانند آذربایجان (که از طریق کورا(کُر) به شدت وابسته است) پیچیده است.

سیاست خارجی: انعطاف‌پذیری در روابط با روسیه و غرب به عنوان اهرم دیپلماتیک

دیپلماسی آب ارمنستان با استراتژی “هم‌ترازی چندجانبه” (Multi-Alignment) در سیاست خارجی همسو است.

1. روابط با غرب (EU/USA): همکاری با نهادهای بین‌المللی عمدتاً بر دریافت کمک‌های فنی، تسهیل اجرای مدیریت یکپارچه منابع آب، و افزایش شفافیت و حاکمیت قانونی متمرکز است. در این چارچوب، ارمنستان از استانداردهای زیست‌محیطی منطبق با غرب برای تقویت موضع خود در برابر همسایگان استفاده می‌کند.
2. روابط با روسیه: اگرچه روسیه خود یک بازیگر بزرگ در مدیریت آب در آسیای مرکزی و قفقاز است، اما روابط مستقیم آب‌محور با ارمنستان کمتر از ابعاد امنیتی و اقتصادی است. با این حال، ارمنستان به دنبال استفاده از نفوذ روسیه در منطقه برای مدیریت تنش‌های مربوط به پروژه‌های بزرگ زیربنایی در کشورهای همسایه است.

توافقنامه‌های دو‌جانبه: وضعیت توافقات میراثی شوروی و توافقات جدید

مدیریت مؤثر آب‌های فرامرزی مستلزم چارچوب‌های حقوقی قوی است که متأسفانه در قفقاز جنوبی به دلیل درگیری‌ها حل نشده، به طور کامل توسعه نیافته‌اند.

• میراث شوروی: برخی توافقات اولیه شوروی در مورد تخصیص‌های مرزی (به ویژه با جمهوری آذربایجان) هنوز به طور کامل مورد بازنگری قرار نگرفته‌اند و گاهی به عنوان پایه مذاکرات مورد استفاده قرار می‌گیرند.
• توافق با ایران: روابط آبی ارمنستان و ایران عمدتاً بر اساس حسن نیت و منافع مشترک اقتصادی (انتقال انرژی یا تجارت) شکل گرفته است، اما یک معاهده جامع مدیریت آب فرامرزی به شکل مدونی وجود ندارد.
• توافق با ترکیه: به دلیل فقدان روابط دیپلماتیک رسمی، مذاکرات بر سر رود ارس به طور فصلی و غیرمستقیم انجام می‌شود و عمدتاً حول مسائل ایمنی سدها و جریان‌های حداقل مورد نیاز متمرکز است.
• توافق با آذربایجان: به دلیل درگیری‌های گذشته، چارچوب‌های رسمی دیپلماتیک برای مدیریت مشترک حوضه کورا- ارس (که بخش عمده‌ای از آن در آذربایجان قرار دارد) به شدت تضعیف شده است. در این شرایط، ارمنستان تلاش می‌کند تا مدیریت داخلی قوی خود را به عنوان اهرمی برای مذاکره در آینده استفاده کند.

چالش‌های اصلی و ریسک‌های آتی

تغییرات اقلیمی و عدم قطعیت‌های ژئوپلیتیکی، دو عامل اصلی تهدیدکننده امنیت آبی ارمنستان هستند.

تأثیر تغییر اقلیم بر جریان رودخانه‌ها (کاهش جریان آرپا)

مدل‌های اقلیمی پیش‌بینی می‌کنند که ارمنستان با افزایش دما و کاهش کلی بارش (یا تغییرات در توزیع آن) مواجه خواهد بود، که پیامدهای مستقیم بر منابع آب شیرین دارد:

1. کاهش جریان رودخانه‌ها: مهم‌ترین تأثیر، کاهش جریان رودخانه‌های اصلی، به ویژه رودخانه آرپا (Arpa River) است. این کاهش جریان بر توانایی تأمین آب برای سد آتابک و در نهایت دریاچه سِوان و همچنین تولید برق‌آبی تأثیر می‌گذارد.
2. افزایش تبخیر از سِوان: افزایش دما منجر به افزایش نرخ تبخیر از سطح دریاچه سِوان می‌شود، که این امر مستلزم تخصیص آب بیشتر از رودخانه‌های تغذیه‌کننده برای حفظ سطح آب است، در تضاد با نیازهای آبی بخش‌های دیگر.
3. تغییر در منابع برف و یخچال‌های طبیعی: اتکای سنتی به ذوب شدن برف‌های بهاره در تأمین جریان تابستانی رودخانه‌ها در حال کاهش است، که به نوسانات شدید بین فصول منجر می‌شود.

ریسک‌های فرامرزی: سدسازی ترکیه بر ارس و مسائل کیفیت آب

چالش‌های فرامرزی از طریق پروژه‌های توسعه زیربنایی در کشورهای همسایه تشدید می‌شوند:

• سدسازی ترکیه (بر روی ارس): ترکیه فعالانه در حال ساخت سدها و نیروگاه‌های برق‌آبی بر روی رودخانه ارس است. این سدها پتانسیل این را دارند که به طور قابل توجهی حجم و زمان‌بندی جریان آب ورودی به ارمنستان و ایران را تغییر دهند. ارمنستان فاقد یک سازوکار نظارتی دوجانبه قوی با ترکیه برای ارزیابی تأثیرات این پروژه‌ها است.
• کیفیت آب: آلودگی صنعتی و کشاورزی در بالادست رودخانه‌ها، کیفیت آب ورودی به ارمنستان را تهدید می‌کند. با توجه به اینکه بسیاری از زیرساخت‌های تصفیه در ارمنستان قدیمی هستند، کیفیت پایین آب می‌تواند هزینه ترمیم و تصفیه را به شدت افزایش دهد.

لزوم تقویت چارچوب‌های حقوقی فرامرزی برای دربرگیری ملاحظات زیست‌محیطی

چارچوب‌های حقوقی موجود، عمدتاً بر “تخصیص آب” تمرکز دارند و کمتر به ملاحظات “زیست‌محیطی” (مانند جریان‌های زیست‌محیطی یا حفظ گونه‌های مهاجر) پرداخته‌اند. ارمنستان باید در دیپلماسی آب آتی خود، تلاش کند تا اصول مدیریت اکوسیستم‌های مشترک را در هرگونه مذاکره منطقه‌ای به ویژه در مورد کر و ارس بگنجاند.

 نتیجه‌گیری و گام های تکمیلی

ارمنستان در زمینه حاکمیت و مدیریت داخلی آب، پیشرفت‌های قابل توجهی را از طریق اصلاحات قانونی و تقویت نهادهای محلی انجمن های کاربران آب به نمایش گذاشته است. این پیشرفت‌ها، ارمنستان را به یکی از پیشگامان اجرای مدیریت یکپارچه منابع آب در منطقه تبدیل کرده است.

قدرت نهادی ارمنستان در مدیریت داخلی آب (به ویژه در چارچوب‌های نوین مانند الزام به تهیه طرح‌های مدیریت حوضه رودخانه‌ای( RBMPs)، مزیت رقابتی مهمی در برابر فشارهای خارجی فراهم می‌کند. توانایی این کشور در دو برابر کردن درآمد کشاورزی نشان‌دهنده پتانسیل تبدیل محدودیت‌های آبی به فرصت‌های بهره‌وری است. با این حال، این قدرت داخلی در برابر تهدیدات ناشی از تغییر اقلیم و اقدامات ژئوپلیتیکی کشورهای همسایه، به شدت آسیب‌پذیر است.

در مواجهه با تأثیرات قطعی تغییر اقلیم بر جریان‌های رودخانه‌ای، رویکرد صرفاً داخلی دیگر کافی نیست. نتیجه‌گیری نهایی این است که: امنیت آبی ارمنستان به طور فزاینده‌ای به موفقیت دیپلماسی فعال آب منطقه‌ای وابسته است. در این راستا اتخاذ گام هایی در موارد زیر ضروری است:

1. تقویت نظارت فرامرزی: ارمنستان باید با استفاده از حمایت‌های بین‌المللی، سازوکارهای جمع‌آوری داده‌ها با ترکیه را تقویت کند و به طور شفاف، تأثیر سدسازی‌های بالادست را در مجامع منطقه‌ای (مانند چارچوب همکاری سازمان ملل یا OSCE) مطرح نماید.
2. به‌روزرسانی حقوقی بین‌المللی: تلاش برای تبدیل توافقات غیررسمی یا میراثی با کشورهای همسایه به معاهدات جامع و مدرن که شامل مفاد الزام‌آور برای ارزیابی تأثیرات زیست‌محیطی (EIA) پروژه‌های بزرگ فرامرزی باشد.
3. اولویت‌بندی سازگاری اقلیمی: تخصیص منابع بیشتر برای پروژه‌های سازگاری در بخش کشاورزی و مدیریت ذخایر استراتژیک (مانند دریاچه سِوان)، به منظور جذب نوسانات شدیدتر اقلیمی پیش رو.