اهمیت و ضرورت شراکت راهبردی ایران و ترکیه
در شرایط بازگشت تحریمهای سازمان ملل و فشارهای شدید اقتصادی بر ایران، تعمیق روابط با ترکیه میتواند به خروج جمهوری اسلامی از تنگنا کمک کند. موقعیت جغرافیایی، سابقه موفق دور زدن تحریمها، همکاریهای انرژی، قرابت فرهنگی و منافع مشترک سیاسی، ترکیه را به بازیگری مهم برای جمهوری اسلامی ایران تبدیل کرده است.
حامد ناصری، کارشناس مسائل ترکیه
اندیشکده زاویه: جمهوری اسلامی ایران در شرایطی قرار دارد که با فعالسازی مکانیسم ماشه در سال ۲۰۲۵، تحریمهای سازمان ملل متحد مجدداً اعمال شده و اقتصاد کشور را تحتالشعاع قرار داده است. در این وضعیت، تهران روابط خود با روسیه را تعمیق بخشیده تا بتواند این فشارها را تحمل نماید.
با این حال، ترکیه میتواند نقش محوری ایفا کند. ترکیه نه تنها همسایه مستقیم است، بلکه میتواند به عنوان دروازهای برای خروج ایران از چالشهای اقتصادی و سیاسی عمل نماید. روابط میان ایران و ترکیه میتواند مواضع مشترکی ایجاد کند و با بهرهگیری از دیپلماسی سیاسی، اقتصادی و حتی عمومی، به دلیل نزدیکی و قرابت فرهنگی گستردهای که میان دو ملت وجود دارد، اثرات مثبتی برای جمهوری اسلامی ایران و کل منطقه به ارمغان آورد. اردوغان نیز امتیازی به رژیم صهیونیستی نخواهد داد، زیرا تضاد منافع میان آنها فراوان است. نتانیاهو اعلام کرده که اجازه نخواهد داد هیچ کشوری در نزدیکی اسرائیل جنگنده اف-۳۵ داشته باشد، و حتی در حوزه سوریه، اردوغان نمیتواند بینصیب بماند. اکنون، بررسی میکنیم که چرا ترکیه میتواند این نقش را ایفا نماید و در دورههای بهبود روابط با ترکها، چه دستاوردهای سیاسی و اقتصادی برای هر دو طرف به وجود آمده است.
یک؛ نزدیکی جغرافیایی ترکیه به ایران یک امتیاز راهبردی عمده محسوب میشود. ترکیه به عنوان پلی میان آسیا و اروپا عمل میکند و این موقعیت جغرافیایی به ایران امکان میدهد کالاها و خدمات خود را با سهولت بیشتری به بازارهای غربی منتقل نماید و هزینههای حملونقل را کاهش دهد. برای نمونه، مسیرهای ترانزیتی مانند کریدور میانی (از ایران از طریق ترکیه به اروپا) فرصتهای تجاری نوینی ایجاد کرده و بدون اینکه تحریمها مانع عمدهای باشند، به توسعه اقتصادی منطقهای کمک مینماید. این کریدورها نه تنها به رشد اقتصادی منجر میشوند، بلکه به ثبات منطقهای نیز یاری میرسانند.
دو؛ تجارت انرژی میان دو کشور از اهمیت بهسزایی برخوردار است. ترکیه یکی از بزرگترین خریداران گاز طبیعی و نفت خام ایران به شمار میرود. این تجارت درآمد ارزی قابل توجهی برای ایران فراهم میآورد و به ترکیه کمک میکند تا نقش هاب انرژی منطقهای را ایفا نماید و تحریمها را دور بزند. حتی در شرایط تحریم، این روابط پایدار مانده و به دور زدن محدودیتها کمک کرده است. برای مثال، طرحهایی مانند مبادله طلا در برابر گاز در سال ۲۰۱۲ نشان داد که ترکیه میتواند به ایران یاری رساند بدون وابستگی مستقیم به نظام بانکی غربی.
سه؛ ترکیه سابقهای موفق در دور زدن تحریمها دارد. همین طرح مبادله طلا در برابر گاز، نمونهای بارز است که چگونه ایران میتواند تجارت خود را بدون درگیری مستقیم با غرب ادامه دهد. در شرایط تحریمهای جدید، این تجربیات میتواند مجدداً مفید واقع شود.
چهار؛ ترکیه میتواند به عنوان دروازهای به سوی غرب عمل کند. به عنوان عضو ناتو و کشوری که روابطی با اروپا و امریکا دارد، ترکیه توانایی دارد واسطه ارتباطات ایران با غرب باشد. برای نمونه، انتقال پیامهای دیپلماتیک برای کاهش تنگنا و مذاکره بر سر تحریمها. این امر به خروج ایران از تنگنا کمک کرده و موقعیت سیاسی آن را تقویت مینماید.
پنج؛ روابط اقتصادی پایدار میان دو کشور، حتی در شرایط تحریم، حفظ شده است. ترکیه تحریمهای نمایشی به کار می بندد اما تجارت واقعی را ادامه میدهد، که این امر به ثبات اقتصادی ایران کمک میرساند. در سال ۲۰۲۵، با وجود تحریمها، ترکیه خواستار روابط نزدیکتر شده و حتی توافقی برای ساخت راهآهن به ارزش ۱.۶ میلیارد دلار امضا گردیده است.
شش؛ استعداد سرمایهگذاری مشترک فراوان است. همکاری در زمینههای انرژی، تجارت و امنیت میتواند به توسعه سیاسی ایران کمک کند و موقعیت آن را در منطقه استحکام بخشد، بدون درگیری مستقیم با قدرتهای غربی. بنا بر برخی خبرها مقامات نظامی ترکیه به تهران سفر کرده و اعلام نمودهاند که امنیت ایران، امنیت ترکیه است.
هفت؛ قرابت فرهنگی و نزدیکی مردمان دو کشور، دیپلماسی عمومی را تسهیل مینماید. این قرابت به ایجاد مواضع مشترک کمک کرده و اثرات مثبتی برای منطقه به همراه دارد. ترکیه قادر است در کنار ایران با اقتدار بایستد و دیپلماسی را پیش ببرد.
در ادامه، نگاهی به دورههای گذشته میاندازیم که در آنها روابط بهبود یافته و چه فوایدی به بار آورده است. پس از انقلاب اسلامی ایران، روابط با ترکیه رویکردی عملگرایانه داشته و بیشتر بر اقتصاد تمرکز داشتهاند. از سال ۲۰۰۰، تجارت دوجانبه افزایش یافته و به میلیاردها دلار رسیده است.
در دهه گذشته، با خروج ایالات متحده از عراق، روابط اقتصادی گسترش یافت و ترکیه توانست قدرت سیاسی و اقتصادی خود را در منطقه افزایش دهد. برای ایران، این روابط به حفظ منافع ملی و تقویت اقتصاد کمک کرد. برای مثال، تجارت بیشتر به فواید سیاسی منجر شد، مانند حمایت مشترک در مسائل منطقهای. در دورههایی مانند سالهای ۲۰۱۰، ترکیه به ایران در دور زدن تحریمها یاری رساند و ایران نیز در مسائل انرژی به ترکیه کمک نمود. این همکاریها ثبات منطقهای را به دنبال داشت و هر دو کشور از منظر اقتصادی سود بردند.
از طرف دیگر، اردوغان با اسرائیل تضاد دارد. نتانیاهو اعلام کرده که اجازه نخواهد داد کشورهای همسایه جنگنده اف-۳۵ داشته باشند، که این شامل ترکیه نیز میشود. اخیراً، نتانیاهو ترکیه را به امپراتوریطلبی متهم کرده و اتحادی با یونان و قبرس تشکیل داده است. اردوغان نیز این اجلاس را محکوم نموده و تأکید کرده که حقوق ترکیه نقض نخواهد شد. در سوریه نیز، ترکیه نمیتواند بیتفاوت بماند و منافعش با ایران همخوانی دارد. این تضادها ترکیه را بیشتر به سمت ایران سوق میدهد و امکان اتحاد علیه اسرائیل را فراهم میآورد.
در نهایت، ترکیه میتواند کلید خروج ایران از تحریمها باشد. با بهرهگیری از این هفت دلیل و تجربیات گذشته، بهبود روابط میتواند برکات اقتصادی مانند افزایش تجارت و سیاسی مانند مواضع مشترک در پی داشته باشد. اکنون که اردوغان به تهران سفر میکند، این فرصت مناسبی برای تقویت دیپلماسی و ساخت آیندهای بهتر برای هر دو کشور و منطقه است. اگر این مسیر ادامه یابد، اثرات مبارک آن برای همگان آشکار خواهد شد.
