رفتار ترکیه در خصوص اس 400 روسی به چه معناست؟
پس از سالها تنش عمیق میان ترکیه و متحدان ناتو بهویژه آمریکا، بر سر خرید سامانه موشکی اس ـ ۴۰۰ از روسیه، که به تحریمهای واشنگتن و اخراج آنکارا از برنامه جنگندههای F-35 منجر شد، گزارشهای جدید از چرخش احتمالی ترکیه حکایت دارد. شواهد نشان میدهد دولت رجب طیب اردوغان در تلاش است تا این سامانه دفاع موشکی را به مسکو بازگردانده و پول پرداختی خود را دریافت کند.
وحید عیاری، کارشناس مسائل قفقاز
اندیشکده زاویه: از زمان آغاز مذاکرات آنکارا و مسکو برای خرید سامانه موشکی اس ـ۴۰۰ روسی توسط ترکیه، کشورهای غربی، به ویژه آمریکا نسبت به این موضوع به دولت اردوغان هشدار میدادند. اردوغان به دلایل مختلف به این هشدار توجه نمیکرد و در نهایت، در دی ماه 1396، قرارداد خرید سامانه فوق میان ترکیه و روسیه امضا و دو سال بعد موشکهای اس ـ۴۰۰ تحویل داده شد. این رفتار ترکیه در نگاه آمریکاییها به معنای سرپیچی از اصول ناتو، فاصله گرفتن ترکیه از غرب و نزدیک شدن آن به روسیه تلقی شد.
در اثر این رفتار ترکیه، آمریکا همکاریهای خود را با این کشو در حوزه خرید و فروش تسلیحات، از جمله فروش جنگنده F-35 و سامانه موشکی پاتریوت قطع کرد، به مشارکت ترکها در ساخت برخی قطعات این جنگنده پایان داد و تحریمهای اقتصادی را علیه ترکیه اعمال کرد.
پس از این کش و قوسهای سیاسی فراوان، امروز گزارشها حاکی از تغییر نظر ترکیه در این موضوع است. به طوری که گفته میشود دولت ترکیه به دنبال بازگرداندن سامانه دفاع موشکی اس ـ۴۰۰ به روسیه و دریافت پولی است که برای این سامانه پرداخت کرده است.
اگرچه آنکارا و مسکو چنین گزارشهایی را رد میکنند، اما شواهد نشان میدهد چنین درخواستی دور از انتظار نبوده و محتمل است. از جمله این شواهد میتوان به موارد زیر اشاره کرد: غیرشفاف سخن گفتن دمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، که در پاسخ به این سؤال که آیا رئیسجمهور ترکیه، در دیدار هفته گذشته خود با ولادیمیر پوتین در عشق آباد، پایتخت ترکمنستان، درباره بازگرداندن سامانههای پدافند هوایی اس ـ۴۰۰ روسیه صحبت کرده است یا نه، گفت: «این موضوع در دستور کار نبود»، تمایل و درخواستهای ترکیه برای بازگشت به برنامه جنگندههای اف ـ35 که در دیدار اردوغان با دونالد ترامپ در کاخ سفید در سپتامبر 2025، بیش از پیش آشکار شد، و اظهارنظر تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه در دسامبر 2025، مبنی بر مذاکره آمریکا با ترکیه برای پیوستن مجدد این کشور به برنامه اف ـ35.
در صورت واقعیت داشتن این موضوع، رفتار ترکیه به این معنا است:
یک، تمایل بیش از بیش به کاهش اختلاف با آمریکا: ترکیه با این کار این پیام را میدهد که به دنبال تغییر دیپلماتیک در روابط با آمریکا است و میخواهد از اختلافهای خود با متحدان خود در ناتو بکاهد. اردوغان با این کار میتواند علاوه براینکه به برنامه جنگندههای اف ـ 35 بازگردد، زمینه لغو تحریمهای آمریکا علیه صنعت دفاعی ترکیه تحت قانون «مقابله با دشمنان آمریکا از طریق تحریمها» (CAATSA) را نیز فراهم میکند.
دو، نیاز و وابستگی ترکیه به آمریکا بیش از نیاز آمریکا به این کشور است.
سه، وزن سنگین آمریکا نسبت به روسیه در ملاحظات ترکیه: اگرچه اردوغان مدتهاست که سعی کرده است یک سیاست خارجی متوازن را دنبال کند، اما رفتار او در خصوص موضوع اس ـ 400 ـ همانگونه که در برخی موضوعهای دیگر نیز همین گونه است ـ این معنی را به ذهن متبادر میکند که ترکیه در ملاحظات و ارزیابیهای خود از توان و قابلیتهای آمریکا و روسیه، وزن بیشتری به آمریکاییها میدهد. به عبارت دیگر، از نظر آنکارا، آمریکا بیش از روسیه در معادلات داخلی و خارجی ترکیه، همینطور در معادلات منطقه و بینالملل تأثیرگذار است.
چهار، ارزش بالای جنگندههای F-35نسبت به سامانه دفاع موشکی اس ـ 400: برای آنکارا، دسترسی مجدد به فناوری نظامی پیشرفته غربی و اعتماد به شرکای ناتو بر حفظ سیستمهای روسی ارجحیت دارد. به عبارت دیگر، ترکها با بازگرداندن سامانه موشکی اس ـ 400 به روسیه، اینگونه جلوه میدهند که فناوری، قابلیت و توانایی این سامانه کمتر از جنگندههای اف ـ35 است. در واقع، ترکیه بر این باور است که تقویت نیروی هوایی تهاجمی خود مهمتر از تقویت دفاع موشکی است.
پنج، اردوغان بیش از جو بایدن، رئیسجمهور سابق از دونالد ترامپ، رئیسجمهور فعلی آمریکا متأثر است.
شش، مغلوب شدن در بازی «جوانک ترسو»: مواضع اردوغان در مقابل آمریکا فراز و فرود دارد. او یک زمان به امید عقبنشینی آمریکا از مواضع و اقدامات خود علیه ترکیه، مواضع تندی علیه این کشور گرفته و اظهارنظرهای تندی میکند؛ اما پس از مدتی به دلیل ترس از عواقب و پیامدهای برخورد آمریکا، با به دست آوردن حداقل امتیاز از مواضع و اظهارنظرهای خود عقب مینشیند. این رفتار اردوغان، نه فقط در مورد سامانه دفاع موشکی اس ـ400 روسی، بلکه در موضوعهای دیگر مانند فتحالله گولن، بازداشت شهروندان یکدیگر از جمله اندرو برانسون، کشیش آمریکایی، مناسبات تجاری ترکیه با ایران و نسلکشی ارامنه نیز قابل مشاهده است.
هفت، غربی ماندن ترکیه: ترکیه از زمان تأسیس، به ویژه پس از پیوستن به ناتو نشان داد که به جهان غرب گرایش دارد. این کشور با خرید سامانه دفاع موشکی اس ـ 400 روسی، تلاش کرد به آمریکا و اروپا نشان دهد که از رفتارهای آنها ناراحت است و ممکن است اختلافهای موجود، جهتگیری این کشور را تغییر دهد. اما تغییر نظر اردوغان در خصوص اس ـ 400، حاکی از این است که ترکیه همچنان در همکاریها و ترتیبات سیاسی، امنیتی و نظامی خود، به سمت غرب متمایل است. در واقع، چنین رفتارهای رفت و برگشتی از ترکیه نشان دهنده رفتارهای تاکتیکی است؛ نه رفتارهای استراتژیکی مانند تغییر هویت.
