جنگ سرد سیاسی ـ امنیتی غرب و روسیه در قفقاز جنوبی

پس از پایان جنگ سرد، غرب با اجرای طرحی بلندمدت برای کاستن از نفوذ روسیه، به “غربی‌سازی” ساختارهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی کشورهای قفقاز جنوبی روی آورد. این طرح که با ابزارهایی مانند انقلاب‌های رنگی، نفوذ نهادهای مدنی و وعده الحاق به ناتو پیش می‌رود، با واکنش خنثی‌کننده مسکو مواجه شده و منطقه را به عرصه یک رقابت امنیتی نوین تبدیل کرده است.

علی کاظم خانلو، کارشناس مسائل قفقاز جنوبی

اندیشکده زاویه: با سقوط دیوار برلین در نوامبر ۱۹۸۹، پایان پیمان ورشو و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1991، جنگ سرد به طور رسمی پایان یافت. با وجود فروپاشی شوروی و تجزیه آن به 15 کشور، غرب بر این باور بود که روسیه همچنان بزرگ است و باید آن را هر چه بیشتر کوچک کرد. بر همین اساس، آمریکا و کشورهای اروپایی از همان زمان طرح هایی را طراحی کردند که در یک روند بلند مدت این هدف را محقق کند.

محور این طرح ها، خارج کردن کشورهای پیرامون روسیه، از جمله کشورهای قفقاز جنوبی از حوزه نفوذ روس‌ها بوده است که از طریق غربی کردن ساختارهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی این کشورها اتفاق می‌افتد. به عبارت دیگر، طرح فوق به گونه‌ای طراحی شده است که گرجستان، ارمنستان و جمهوری آذربایجان به طور اتوماتیکی به ساختارهای یوروآتلانتیک بپیوندند و در آن‌ها ادغام شوند.

مهم‌ترین روش‌های اجرای این طرح عبارتند از: ترویج آموزه‌های اقتصادی و سیاسی لیبرالی در سه کشور منطقه، اختصاص بودجه به جامعه مدنی، ترویج نظام اقتصادی بازار آزاد از طریق آموزش‌های اقتصادی برای مقابله با فساد و اعمال فشار برای شفافیت، تقویت نیروی‌ کار کارآمد و آموزش اصلاح نظام بانکی و مالی با هدف جذب سرمایه‌گذاری خارجی و تسهیل تجارت خارجی، افزایش سفرها و مذاکرات نمایندگان اتحادیه اروپا و  ناتو درباره مأموریت نیروهای امنیتی و نظامی غربی از نمایندگان نیروهای ناتو در منطقه با هدف تغییر نظم امنیتی قفقاز جنوبی، حضور و نفوذ سازمان‌های امنیتی در پوشش نهادهای مدنی و سازمان های غیردولتی غربی، زمینه سازی برای تغییر دولت و نظام‌های سیاسی از طریق انقلاب رنگی، اعمال سیاست چماق و هویج که در قالب مشوق‌های مالی و تحریم به کار گرفته می‌شد، و دادن وعده‌هایی مانند تحت پوشش امنیتی ناتو قرار گرفتن.

آگاهی روس‌ها از این طرح و برنامه غرب، آن‌ها را به سمت مواضع و اقدامات خنثی‌کننده و تقابلی کشاند. روس‌ها اگرچه استقلال سه کشور قفقاز جنوبی را به رسمیت شناخته‌اند، اما در عمل، حد و مرزی برای این استقلال قائل هستند؛ تا جایی که حضور و نفوذ روسیه در این منطقه آسیب نبیند. بر این اساس، هر تحریک خارج از منطقه که باعث کاهش نفوذ روسیه در این منطقه شود، با مخالفت و مقابله روس‌ها روبرو شده و در صورت افزایش تهدید، علیه آن اقدام می‌شود.

روسیه در راستای تحقق هدف مقابله با غربی‌ها و حفظ نفوذ در قفقاز جنوبی، سازمان‌های سیاسی، امنیتی و اقتصادی (سازمان پیمان امنیت جمعی و اتحادیه اقتصادی اوراسیا) را ایجاد کرد تا هم به نیازهای امنیتی و اقتصادی کشورهای قفقاز و آسیای مرکزی توجه کرده باشد، هم با فشارهای سیاسی و اقتصادی غرب مقابله کرده باشد و هم حضور و نفوذ خود را تداوم و افزایش دهد.

اگرچه این کنش و واکنش باعث وقوع هیچ جنگ مستقیم و گسترده‌ای بین غرب و روسیه نشده است، اما قفقاز جنوبی در حال تجربه یک مبارزه ژئوپلیتیکی چندوجهی و پیچیده با ویژگی‌هایی است که جنگ سرد را یادآوری می‌کند؛ ویژ‌گی‌هایی از جمله مسابقه تسلیحاتی، جنگ‌های نیابتی، رقابت‌های سیاسی و اقتصادی، جاسوسی، تبلیغات و همکاری‌های نظامی و امنیتی توسط آمریکا و کشورهای اروپایی از یک طرف و روسیه از طرف دیگر.

تلاش غرب برای تغییر سیاسی در گرجستان در سال 2003 که به انقلاب گل رز و برکنار شدن ادوارد شواردنادزه از سمت ریاست جمهوری منجر شد، واکنش روسیه به رفتارهای گرجستان که در نهایت به جنگ 2008 میان دو کشور منجر شد، تغییر و تحولات اردیبهشت 1397/آوریل و می 2018 در ارمنستان و متعاقب آن جنگ 44 روزه قره باغ در سال 1399، که ارمنستانی را که دولت و حکومتی کاملاً روس‌گرا داشت، در سطح بالا و با عمق زیاد از روسیه دور کرد و به سمت غرب برد، اعتراض‌ها و آشوب‌های سال ۲۰۲۵ در گرجستان علیه حزب حاکم رؤیای گرجستان که در مرحله اول برای غرب نتیجه‌بخش نبود، روابط و همکاری‌های جمهوری آذربایجان با اوکراین در زمان جنگ مسکو با کیف، نشست جمهوری آذربایجان با نمایندگان ناتو در باکو در آبان 1404/نوامبر 2025 با موضوع نوسازی و تطبیق ارتش این کشور با استانداردهای ناتو که به معنای نشانه‌های جایگزینی ساختارهای نظامی جمهوری آذربایجان با ساختارهای ناتو و روند تجهیز مجدد ارتش این کشور با خرید سلاح‌های غربی است و نگرانی تحلیلگران نظامی و امنیتی روس را به دنبال داشته است، نمود‌های بیرونی ویژگی‌های جنگ سرد سیاسی ـ امنیتی غرب و روسیه در منطقه قفقاز جنوبی است.