تشریح رویکرد کریدوری ایران به قفقاز جنوبی

اندیشکده زاویه – رصد: تهران، حفظ تمامیت ارضی ارمنستان و جلوگیری از تغییرات ژئوپلیتیکی تحمیلی خارجی، مانند ایجاد کریدور موسوم به زنگزور را برای حفظ نظم منطقه‌ای فعلی حیاتی می‌داند. تشدید همکاری‌های دیپلماتیک و امنیتی ایران و ارمنستان، در کنار تعامل موازی تهران با باکو، نشان‌دهنده‌ی تلاش جمهوری اسلامی برای ایجاد تعادل بین منافع رقیب و در عین حال حفظ کریدورهای راهبردی خود است.

وب‌سایت «اسپیشیل اوراسیا» در گزارشی نوشت: سعید خطیب‌زاده، معاون وزیر امور خارجه، در مجمع «گفت‌وگوی ایراوان- ۲۰۲۵»  بر اهمیت راهبردی، تاریخی و ژئوپلیتیکی روابط ایران با کشور ارمنستان، تأکید کرد.

او  خاطرنشان کرد که تهران در طول هزاره‌ها برای اتصال به دو کریدور اصلی متکی بوده است. نخستین مسیر، کریدور شرق – غرب بود که بعدها به عنوان کریدور «دریایی» از آن یاد شد که دو مسیر فرعی آن به بغداد و دیگری به آناتولی و قفقاز جنوبی منتهی می‌شد.دومین کریدور، مسیر تاریخی «ادویه» بود که آسیا و اروپا را از طریق خاک ایران به هم متصل می‌کرد.

این مقام ایرانی  همچنین احیای مدرن کریدور شمال – جنوب را که از هند تا بندر عباس در خلیج فارس ایران و سپس به آسیای مرکزی و روسیه امتداد دارد، مهم ارزیابی کرد.

خطیب‌زاده در چارچوب ارائه طرح اتصال منطقه‌ای «چهارراه صلح» نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، اظهار داشت که این پروژه پتانسیل اتصال دریای سیاه و منطقه خلیج فارس را از طریق ارمنستان و ایران دارد. وی تصریح کرد که در کلان تصویر اتصالات منطقه‌ای؛ ارمنستان، آذربایجان و گرجستان نقش‌های حیاتی ایفا می‌کنند..

با این حال، معاون وزیر پرسشی مبنی بر اینکه چرا این پتانسیل‌های قابل توجه محقق نشده‌اند، مطرح کرد. او این رکود را به رقابت ژئوپلیتیکی مداوم داخلی و خارجی، نسبت داد که به گفته٬اش به کل منطقه آسیب رسانده است.

خطیب‌زاده بار دیگر بر موضع دیرینه تهران مبنی بر غیرقابل قبول بودن هرگونه ابتکار عملی که منجر به تغییر نقشه ژئوپلیتیکی منطقه شود، تأکید کرد. وی افزود که همه تلاش‌های ارتباطی باید به ترتیبات ارضی موجود احترام بگذارند و از تغییر حاکمیت خودداری کنند که احتمالا اشاره او به طرح موسوم به «کریدور زنگزور» است.

او با بسط این نکته، نگرانی خود را در مورد مسائل مربوط به حاکمیت و صلاحیت قانونی ابراز و بر لزوم پایبندی همه تحولات منطقه‌ای به قوانین بین‌المللی تأکید کرد. در واقع، اگرچه ایران بر اساس نقشه‌های دوران شوروی و اصول حقوقی بین‌المللی از ادعای آذربایجان بر منطقه «قره‌باغ» حمایت کرد، اما همین چارچوب حقوقی ایجاب می‌کند که قلمرو حاکمیتی ارمنستان تحت کنترل ایروان باقی بماند.

در جریان گفتگوی ایروان، خطیب‌زاده عمداً این موضوع را با آرمن گریگوریان، دبیر شورای امنیت ارمنستان، مطرح کرد که هیچ کریدور پیشنهادی، صلاحیت حاکمیتی ارمنستان را تضعیف نمی‌کند.

همان‌طور که خطیب‌زاده بیان کرد، بسیاری از ابتکارات و پروژه‌های استراتژیک ایران قربانی رقابت‌های ژئوپلیتیکی مداوم، به ویژه بین باکو و ایروان شده‌اند. در راهبردی، تهران صلح را نه به عنوان یک انتخاب استراتژیک، بلکه به عنوان یک ضرورت برای دستیابی به اهداف منطقه‌ای خود می‌بیند.

تهران در تلاش‌های خود برای حل تنش‌ بین ایروان و باکو، از تنوع‌بخشی به کریدورهای ارتباطی و حمل‌ونقل منطقه‌ای و نیز تأیید توافق‌نامه صلح پیشنهادی بین ارمنستان با آذربایجان حمایت کرده است. در این راستا، برای غلبه به مسئله بحث‌برانگیز اتصال سرزمین اصلی آذربایجان به منطقه خودمختار نخجوان، بدون توسل به نیروی نظامی یا تجاوز به استان سیونیک ارمنستان، تهران کریدور ارس را با همکاری باکو پیشنهاد و توسعه داد. این مسیر از خاک ایران عبور و جایگزینی برای کریدور زنگزور ارائه می‌دهد.

در این زمینه، خطیب‌زاده با اشاره به ملاحظات ژئواکونومیک، ژئواستراتژیک و ژئوکالچر، بر واقعیت جغرافیایی تغییرناپذیر ارتباط ایران با ارمنستان تأکید کرد.  او افزود که منطقه به جای اختلال و رقابت، به ارتباط و شمول نیاز دارد. این امر نشان دهنده جهت‌گیری گسترده‌تر سیاست خارجی تهران بوده که مبتنی بر منطقه‌گرایی، ارتباط متقابل و روابط حسنه همسایگی است.

برای ایران، ارمنستان تنها کشور عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) است که با آن مرز زمینی مستقیم دارد. این به معنای دسترسی به بازار داخلی ۳ میلیون نفری و دروازه‌ای بالقوه به ۲۰۰ میلیون مصرف‌کننده در EAEU  است. بنابراین در راستای به حداکثر رساندن پتانسیل این پیوند اقتصادی، تهران یک مرکز تجاری در ایروان افتتاح کرد.

برای ارمنستانِ محصور در خشکی، ایران همواره به عنوان یک مجرای حیاتی به خلیج فارس عمل کرده است. علاوه بر این، جمهوری اسلامی به عنوان تنها کشوری که خلیج فارس را از نظر فیزیکی به دریای خزر متصل می‌کند، در موقعیت منحصر به فردی قرار دارد. باید توجه داشت که این دو منطقه در مجموع تقریباً ۷۰ درصد از ذخایر متعارف نفت و گاز جهان را تشکیل می‌دهند. با بسته شدن مؤثر مرزهای ارمنستان با ترکیه و آذربایجان، تهران به کریدور حیاتی لجستیکی و تأمین ایروان تبدیل شده است.

به گفته خطیب‌زاده، این اتصال، ایران را قادر می‌سازد تا مسیرهای اقتصادی پایدار و خودکفا را نه تنها به ارمنستان، بلکه به سایر بازیگران منطقه‌ای نیز ارائه دهد. در این زمینه، ابتکار «چهارراه صلح» توجه چندین کشور خلیج فارس را جلب کرده است که محور ایروان-تهران را مسیری مناسب برای دسترسی به روسیه و دریای سیاه در نظر می‌گیرد.

موضع در حال تحول ایران در قفقاز جنوبی، نشان‌دهنده‌ یک بازآرایی راهبردی ناشی از جغرافیا، کریدورهای انرژی و الزامات ثبات منطقه‌ای است. تهران، حفظ تمامیت ارضی ارمنستان و جلوگیری از تغییرات ژئوپلیتیکی تحمیلی خارجی، مانند ایجاد کریدور موسوم به زنگزور را برای حفظ نظم منطقه‌ای فعلی حیاتی می‌داند. تشدید همکاری‌های دیپلماتیک و امنیتی ایران و ارمنستان، در کنار تعامل موازی تهران با باکو، نشان‌دهنده‌ی تلاش جمهوری اسلامی برای ایجاد تعادل بین منافع رقیب و در عین حال حفظ کریدورهای راهبردی خود است.

جمهوری اسلامی با ترویج پروژه‌های اتصال منطقه‌ای فراگیر، به ویژه از طریق حمایت از طرح «چهارراه صلح» پیشنهادی ارمنستان و توسعه کریدور ارس در ایران، خود را به عنوان یک قطب کلیدی ژئواکونومیک برای اتصال خلیج فارس به دریای سیاه و فراتر از آن، تثبیت می‌کند.